فوم‌های آتش‌نشانی سال‌ها ابزار اصلی برای اطفای حریق مایعات قابل‌اشتعال بوده‌اند. یکی از مشهورترین انواع این فوم‌ها، AFFF (Aqueous Film Forming Foam یا فوم تشکیل‌دهنده‌ی فیلم آبی) است که از دهه ۱۹۷۰ به دلیل قدرت خاموش‌کنندگی بالا مورد استفاده قرار گرفته است. اما مشکل اینجاست که فوم‌های AFFF سنتی حاوی مواد شیمیایی فلوئوردار (مانند PFOS و PFOA از خانواده‌ی PFAS) هستند که به «مواد شیمیایی ابدی» مشهورند چون به‌سختی در محیط تجزیه می‌شوند. تحقیقات نشان داده است ترکیبات PFAS می‌توانند بر سلامتی انسان و حیات وحش تاثیرات زیانباری داشته باشند و حتی در مواجهه‌ی بلندمدت باعث انواع سرطان شوند. نگرانی‌های زیست‌محیطی و سلامتی ناشی از این مواد سبب شده نسل جدیدی از فوم‌ها به بازار معرفی شود: فوم آتش‌نشانی بدون فلوئور که به اختصار F3 (مخفف Fluorine-Free Foam) نامیده می‌شود. در این مقاله به زبانی ساده اما فنی، با این فوم‌های جدید، مزایا و عملکردشان، مقررات مربوطه و کاربردهای صنعتی آن‌ها آشنا می‌شویم.

فوم بدون فلوئور چیست؟

فوم بدون فلوئور یا فوم F3 نوعی کف آتش‌نشانی است که فاقد هرگونه ترکیبات فلوئوردار (PFAS) است. برخلاف AFFF که با بهره‌گیری از سورفکتانت‌های فلوئوری یک لایه‌ی فیلم نازک روی سطح سوخت تشکیل می‌دهد، فوم‌های F3 تنها با ایجاد یک لایه‌ی ضخیم کف روی آتش عمل می‌کنند. به بیان دیگر، فوم F3 با تشکیل “پتوی کف” روی سطح مایع مشتعل، مانع انتشار بخارات قابل‌اشتعال می‌شود و با خنک‌کردن سطح، آتش را خاموش می‌کند. این مکانیزم در اصل تفاوتی با AFFF ندارد و هر دو رویکردی مشابه در مهار آتش مایعات قابل‌اشتعال دارند؛ با این تفاوت که F3 برای ایجاد این لایه‌ی محافظ دیگر نیازی به ترکیبات پرفلورینه ندارد. فوم‌های بدون فلوئور معمولاً از سورفکتانت‌های کربنی (هیدروکربنی) و افزودنی‌های ویژه ساخته می‌شوند که کشش سطحی آب را کاهش داده و تولید حباب‌های پایدار کف را ممکن می‌سازند. مزیت بزرگ F3 در ترکیب آن است: حذف مواد مضر PFAS به معنی سازگاری بیشتر با محیط‌زیست و ایمنی بالاتر برای آتش‌نشانان و افراد در معرض است.

نمایی از عملیات اطفای حریق یک خودروی مشتعل با استفاده از کف آتش‌نشانی؛ فوم F3 با ایجاد لایه‌ای از کف غلیظ روی آتش، از تماس اکسیژن با سوخت جلوگیری کرده و حرارت را جذب می‌کند. این پتو‌ی کف باعث خاموش شدن سریع آتش و ممانعت از شعله‌وری مجدد می‌شود.

مزایای زیست‌محیطی و سلامتی فوم‌های F3

استفاده از فوم‌های آتش‌نشانی بدون فلوئور مزایای چشمگیری برای محیط‌زیست و سلامت انسان به همراه دارد:

• عدم وجود مواد شیمیایی ابدی (PFAS): فوم F3 عاری از ترکیبات پر‌و پلی‌فلوئوروآلکیل است؛ در نتیجه پس از استفاده تجزیه‌پذیر بوده و مانند AFFF‌های قدیمی در محیط انباشت نمی‌شود. ترکیبات PFAS موجود در فوم‌های سنتی می‌توانند دهه‌ها در خاک و آب باقی بمانند و وارد زنجیره‌ی غذایی شوند. حذف این مواد در نسل جدید فوم‌ها به جلوگیری از آلودگی بلندمدت آب‌های زیرزمینی و خاک کمک می‌کند.
• کاهش خطرات سلامتی: طبق گزارش‌های علمی و سازمان‌های معتبری چون EPA، قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض PFAS با بیماری‌هایی نظیر انواع سرطان، مشکلات تیروئید و ضعف سیستم ایمنی مرتبط است. با به‌کارگیری فوم‌های بدون فلوئور، آتش‌نشانان و ساکنان مناطق حادثه‌دیده در معرض این سموم قرار نمی‌گیرند و خطرات سلامتی کمتری تهدیدشان می‌کند. سازمان آتش‌نشانی ایالات متحده نیز تاکید کرده که در مطالعات متعدد ارتباط معناداری بین PFAS و اثرات مضر بر انسان و حیوانات یافت شده است.
• قابلیت تجزیه‌ی زیستی: ترکیبات به‌کاررفته در فوم‌های F3 عمدتاً آلی بوده و بسیاری از آن‌ها در محیط توسط میکروارگانیسم‌ها تجزیه می‌شوند. بر اساس گزارش یک تولیدکننده اروپایی، فوم‌های F3 نه‌تنها در محیط پایدار و ماندگار نیستند، بلکه زیست‌تخریب‌پذیر بوده و آثار سمی برجا نمی‌گذارند. هرچند تحقیقات جدید EPA نشان داده برخی سورفکتانت‌های جایگزین ممکن است در کوتاه‌مدت برای آبزیان تا حدودی سمی باشند، اما ویژگی مثبت این مواد آن است که بر خلاف PFAS در طبیعت تجمع نکرده و طی زمان تجزیه می‌شوند. به بیان ساده‌تر، فواید حذف PFAS به مراتب از مخاطرات احتمالی مواد جایگزین بیشتر است و پژوهش‌ها برای بهبود هرچه بیشتر سازگاری زیستی این فوم‌ها ادامه دارد.

مقایسه با فوم‌های AFFF دارای ترکیبات فلوئوردار

فوم‌های بدون فلوئور نسل تازه‌ای هستند که آمده‌اند تا جایگزین AFFFهای قدیمی شوند. در مقایسه‌ی این دو دسته فوم می‌توان به نکات زیر اشاره کرد:

• ترکیبات شیمیایی: اصلی‌ترین تفاوت در فرمولاسیون آن‌هاست. AFFF حاوی سورفکتانت‌های فلوئوردار (مانند PFOS/PFOA) است، در حالی که F3 کاملاً عاری از این ترکیبات می‌باشد. بنابراین F3 سمیت تجمعی کمتری داشته و مشکلات دفع پسماند کمتری ایجاد می‌کند.
• نحوه‌ی عملکرد: AFFF با ایجاد لایه‌ی فیلم نازک آبگریز روی سوخت، از تبخیر و اشتعال مجدد جلوگیری می‌کند. F3 به جای فیلم آبی، لایه‌ای ضخیم‌تر از کف پایدار تشکیل می‌دهد که به طور فیزیکی سوخت را می‌پوشاند. این تفاوت در عمل به آن معناست که روش کاربرد فوم F3 اندکی متفاوت است؛ آتش‌نشانان باید اطمینان حاصل کنند که پتو‌ی کف به طور کامل سطح سوخت را پوشانده و در صورت به‌هم خوردن آن را ترمیم کنند (مثلاً در صورت وزش باد یا عبور افراد، نیاز به اعمال مجدد کف است). با این وجود، هر دو نوع فوم هدفی یکسان دارند: خفه کردن آتش با ممانعت از رسیدن اکسیژن و خنک‌سازی.
• کارایی و سرعت اطفاء: در گذشته بسیاری عقیده داشتند که AFFF به مراتب موثرتر از فوم‌های بدون فلوئور است و این نگرانی وجود داشت که جایگزین‌های F3 توان رقابت نداشته باشند. واقعیت این است که فوم‌های فلوئوردار مقداری مزیت فنی اولیه داشتند – مثلاً در تست‌های استاندارد زمان خاموش کردن آتش برای AFFF کمی کمتر بود – اما طی سال‌های اخیر نسل جدید F3 ها پیشرفت چشمگیری کرده‌اند. به گفته متخصصان، مشکلات اولیه فرمولاسیون فوم‌های F3 (مانند شعله‌ور شدن مجدد گهگاه) کاملاً رفع شده و امروزه هیچ بهانه‌ای برای ادعای بهتر بودن AFFF وجود ندارد؛ حتی در بسیاری موارد عملکرد فوم بدون فلوئور بهتر هم بوده است. این ادعا از آنجا قوت می‌گیرد که فوم‌های F3 در شرایط واقعی توسط آتش‌نشانی‌های بزرگ دنیا آزموده شده و موفق عمل کرده‌اند. برای مثال، استرالیا از سال ۲۰۰۳ به طور کامل به فوم‌های فلوئور-فری مهاجرت کرد و در اروپا نیز اکثر فرودگاه‌ها، صنایع نفتی و حتی نیروهای نظامی سال‌هاست که بدون فلوئور عمل می‌کنند.
• ملاحظات ایمنی و زیست‌محیطی: مزیت F3 در این بخش غیرقابل انکار است. AFFF یک آلاینده‌ی پایدار محیط‌زیست به شمار می‌آید که پاکسازی آن از آب و خاک تقریباً غیرممکن است. هر گالن فوم AFFF مصرف‌شده می‌تواند سال‌ها بعد همچنان ردپای خود را در طبیعت باقی بگذارد و سبب آلودگی آب آشامیدنی شود. در مقابل، فوم‌های بدون فلوئور ریسک آلودگی بلندمدت ندارند و مسئولیت‌های قانونی و هزینه‌های مرتبط با آلودگی PFAS را به دنبال نخواهند داشت. از نظر ایمنی برای نیروهای آتش‌نشانی نیز، تماس با کف F3 بسیار کم‌خطرتر از کف‌های قدیمی است که آلوده به PFAS بودند. به همین دلیل در بسیاری از آموزشگاه‌های آتش‌نشانی اکنون برای تمرین‌ها به طور کامل از فوم‌های F3 استفاده می‌شود تا سلامت کارآموزان به خطر نیفتد.

استانداردها و مقررات بین‌المللی

با افزایش آگاهی از خطرات فوم‌های حاوی PFAS، سازمان‌های قانون‌گذار در سراسر دنیا اقدام به وضع قوانین و استانداردهای جدید کرده‌اند تا این نسل قدیمی فوم‌ها را کنار بگذارند. برخی از مهم‌ترین تحولات قانونی و استانداردی عبارت‌اند از:

• اتحادیه اروپا: کشورهای اروپایی پیشتاز حذف فوم‌های آلوده به PFAS بوده‌اند. از اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی، استفاده از برخی ترکیبات فلوئوردار (به‌خصوص PFOS با زنجیره کربنی بلند) ممنوع شد. به عنوان قدم نخست، تولید و کاربرد مواد فلوئوره C8 در فوم‌ها متوقف گردید. اکنون گام بعدی برداشته شده و مقررات جدید اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۵ استفاده از همه انواع فوم آتش‌نشانی حاوی PFAS را به‌شدت محدود کرده است. این مقررات شامل دوره‌های گذار برای صنایع مختلف است: مثلاً ظرف ۶ ماه باید کپسول‌های آتش‌نشانی قابل حمل حاوی PFAS از بازار جمع‌آوری شوند و طی ۱۸ ماه استفاده از فوم‌های حاوی فلوئور در آموزش و تمرین و آتش‌نشانی شهری ممنوع می‌شود. برای سایت‌های صنعتی پرخطر (مانند تأسیسات بزرگ نفت و گاز که حجم بالایی مایعات اشتعال‌زا دارند) دوره گذار طولانی‌تری (تا ۱۰ سال) در نظر گرفته شده تا امکان جایگزینی امن فراهم شود. کمیسیون محیط‌زیست اروپا این گام را بسیار مهم خوانده و اشاره کرده که تاکنون حدود ۶۰٪ از فوم‌های آتش‌نشانی حاوی PFAS بوده و موجب موارد متعددی آلودگی خاک و آب (حتی آب شرب) شده‌اند. لذا این محدودیت‌ها حرکتی اساسی در راستای کاهش آلودگی ناشی از PFAS در اروپا محسوب می‌شود. همچنین بر اساس مقررات جدید REACH اروپا، از سال ۲۰۳۰ میلادی حضور بیش از ۱ppm مجموع PFAS در هر فوم آتش‌نشانی ممنوع خواهد بود که عملاً به معنای حذف کامل این ترکیبات از صنعت فوم تا پایان دهه جاری است.
• ایالات متحده آمریکا: در آمریکا نیز طی چند سال اخیر مقررات مهمی تصویب شده است. قانون اختیارات دفاع ملی (NDAA 2020) وزارت دفاع را ملزم کرده که خرید فوم‌های حاوی PFAS را متوقف کند و تا موعدی مشخص تمامی فوم‌های عملیاتی را به گزینه‌های بدون فلوئور تغییر دهد. طبق این قانون، آموزش‌های نظامی با AFFF ممنوع شده و موعد نهایی حذف کامل این فوم‌ها ابتدا سال ۲۰۲۴ تعیین گردید؛ اگرچه تازه‌ترین گزارش‌ها حاکی از تمدید این ضرب‌الاجل به سال ۲۰۲۶ برای اطمینان از جایگزینی امن است. در بخش غیرنظامی، سازمان هوانوردی فدرال (FAA) نیز از ۲۰۱۸ اختیار استفاده از فوم‌های بدون فلوئور را به فرودگاه‌های تجاری داده است و از ۲۰۲۳ با همکاری وزارت دفاع یک استاندارد نظامی جدید (MIL-SPEC) برای عملکرد فوم‌های F3 منتشر کرده است. انتشار این استاندارد به تولیدکنندگان امکان داده محصولاتی ارائه کنند که به تأیید ارتش آمریکا رسیده و قابلیت استفاده در فرودگاه‌ها (تحت مقررات Part 139) را داشته باشند. بسیاری از ایالت‌های آمریکا نیز جلوتر حرکت کرده‌اند و قوانین محلی برای ممنوعیت آموزش با AFFF، گزارش‌دهی استفاده یا حتی ممنوعیت فروش آن وضع نموده‌اند. برای نمونه، ایالت‌هایی چون کالیفرنیا، واشنگتن، کلرادو و چندین ایالت دیگر فروش فوم‌های حاوی PFAS را ممنوع و استفاده از آنها در تمرین‌ها یا آتش‌سوزی‌های عادی را غیرقانونی کرده‌اند (تنها در شرایط اضطراریِ واقعی اجازه استفاده مشروط داده می‌شود). این روند قانون‌گذاری بیانگر اجماع رو به رشد برای کنارگذاری کامل AFFF در آمریکا تا میانه دهه ۲۰۲۰ است. جالب اینکه نیروهای هوایی آمریکا نیز در پایگاه‌های خود اکنون به سرعت مشغول تخلیه مخازن AFFF و پر کردن آن‌ها با فوم F3 جدید هستند.
• دیگر کشورها و استانداردهای فنی: سایر نقاط جهان نیز بی‌تفاوت نبوده‌اند. استرالیا و برخی کشورهای اروپایی از اوایل دهه ۲۰۱۰ میلادی استفاده از AFFF را در فرودگاه‌ها و صنایع ممنوع یا محدود کردند. سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی (ICAO) با همکاری برنامه محیط‌زیست سازمان ملل (UNEP) پروژه‌ای به نام “FIRE” را اجرا کرده که هدف آن حذف فوم‌های حاوی PFAS از فرودگاه‌های جهان و جایگزینی با فوم‌های F3 است. این نشان می‌دهد حتی در استانداردهای ایمنی فرودگاهی نیز حرکت به سمت فوم‌های بدون فلوئور آغاز شده است. از منظر استانداردهای عملکردی، استاندارد اروپا EN-1568 و استاندارد بین‌المللی UL-162 اکنون شامل فوم‌های F3 هستند و بسیاری از محصولات جدید موفق به کسب تاییدیه در این آزمون‌ها شده‌اند. همچنین آزمون‌های تخصصی مانند LASTFIRE (برای مخازن سوخت بزرگ) و کدهای IMO (سازمان بین‌المللی دریانوردی) نیز برای فوم‌های بدون فلوئور تعریف شده و شرکت‌های تولیدی گزارش می‌کنند که فوم‌هایشان در این آزمون‌ها عملکردی معادل یا حتی برتر از AFFF کسب کرده‌اند. به طور خلاصه، استانداردهای ایمنی در حال تطبیق با نسل جدید فوم‌ها هستند و مقررات قانونی نیز استفاده از فوم‌های قدیمی را یکی پس از دیگری محدود می‌کند. آینده‌ی صنعت اطفای حریق بدون شک عاری از فلوئور خواهد بود.

عملکرد فنی و قابلیت‌های فوم‌های F3

یکی از نگرانی‌های طبیعی مدیران ایمنی و آتش‌نشانان هنگام تغییر به یک فناوری جدید، اثربخشی و عملکرد فنی آن است. خوشبختانه فوم‌های بدون فلوئور نسل جدید در آزمایش‌ها و میادین واقعی نشان داده‌اند که توانایی مهار آتش‌سوزی‌ها را به‌خوبی فوم‌های قدیمی دارند. در ادامه به برخی ویژگی‌های فنی و نکات کاربردی F3 اشاره می‌کنیم:

• خاموش‌کنندگی سریع و مقاومت در برابر بازگشت شعله: فوم‌های باکیفیت F3 می‌توانند زمان مهار آتش را در حد استانداردهای رایج نگه دارند. برخی محصولات F3 در تست‌های اطفای حریق حتی در عرض کمتر از ۴۰ ثانیه آتش سینی حاوی سوخت را خاموش کرده‌اند، در حالی که فوم‌های قدیمی در همین تست حدود ۳۰ ثانیه زمان می‌بردند. این اختلاف جزئی با افزایش حجم یا تکرار اعمال فوم جبران می‌شود. مهم‌تر آنکه پایداری لایه کف F3 به اندازه‌ای رسیده که مقاومت مناسبی در برابر re-ignition (بازشعله‌وری) دارد. به عبارت دیگر، زمان حفظ پتوی کف یا Drain Time فوم F3 افزایش یافته و خطر اینکه آتش پس از خاموش‌شدن دوباره زبانه بکشد بسیار کم است. تولیدکنندگان اعلام کرده‌اند نسل جدید فوم‌های بدون فلوئور، آزمایش سخت‌گیرانه‌ی مقاومت در برابر بازگشت شعله (Burnback Resistance) را با موفقیت پشت سر گذاشته‌اند.
• سازگاری با تجهیزات و شرایط مختلف: یک مزیت مهم دیگر F3 تطبیق‌پذیری آن با سامانه‌های موجود است. فوم‌های جدید طوری طراحی شده‌اند که ویسکوزیته و خواص فیزیکی مشابه با فوم‌های AFFF قدیمی داشته باشند. این بدان معناست که می‌توانند در اکثر تجهیزات ثابت و متحرک موجود (مانند سیستم‌های اسپرینکلر کف، فوم مانیتورها، نازل‌های کف‌ساز، سیستم‌های CAFS و غیره) بدون مشکل استفاده شوند و مثلاً باعث انسداد پمپ یا خوردگی تجهیزات نشوند. همچنین بسیاری از فوم‌های بدون فلوئور با هر سه نوع آب شیرین، لب‌شور و آب دریا سازگارند و اثربخشی خود را حفظ می‌کنند. برخی از محصولات F3 در دو غلظت متفاوت عمل می‌کنند (مثلاً فوم 1×3 یا 3×3) که امکان اطفای هر دو نوع حریق هیدروکربنی (مانند بنزین) و حلال‌های قطبی (مانند الکل) را فراهم کرده است. بنابراین می‌توان گفت فوم‌های بدون فلوئور امروزی همه‌کاره هستند و حتی نوع مقاوم در برابر الکل (AR) آن‌ها نیز عرضه شده که برای آتش‌سوزی حلال‌های قطبی قابل استفاده باشد.
• روش کاربرد و نکات عملیاتی: همان‌طور که اشاره شد، روش اعمال فوم F3 اندکی تفاوت عملی با AFFF دارد. به دلیل نبود لایه فیلم آبگریز، لازم است پتوی کف حفظ شود و آتش‌نشانان در صورت آسیب دیدن لایه کف (مثلاً به‌هم خوردن بر اثر فشار آب یا باد) آن را تجدید کنند. روش‌های استاندارد کاربرد فوم (مانند روش رول کردن روی سطح، روش پاشش مستقیم، روش برخورد به مانع و روش بارانی از بالا) در مورد فوم‌های F3 نیز عیناً قابل اجراست، تنها باید دقت شود که پوشش کف کامل و پیوسته باقی بماند. نکته دیگر میزان مصرف است: در برخی موارد ممکن است مصرف فوم F3 کمی بیشتر از AFFF باشد تا همان اثر را ایجاد کند. این به علت نیاز به جبران نبود فیلم با ضخامت بیشتر کف است. با این حال، بسیاری از کاربران صنعتی گزارش داده‌اند که این افزایش مصرف ناچیز بوده و در برابر منافع زیست‌محیطی و حذف هزینه‌های پاکسازی PFAS قابل چشم‌پوشی است. در مجموع با آموزش مناسب تکنیک‌های کاربرد F3، نیروهای اطفای حریق می‌توانند همان اعتماد و سرعت عملی را که با AFFF داشتند، با فوم‌های جدید نیز تجربه کنند.

صنایع و کاربردهایی که به سمت فوم F3 رفته‌اند

تقریباً هر جا که صحبت از آتش‌سوزی مایعات قابل‌اشتعال (آتش کلاس B) باشد، فوم‌های آتش‌نشانی به کار می‌آیند. امروزه با شناخته‌شدن خطرات AFFF، بسیاری از صنایع و سازمان‌ها در جهان در حال گذار به فوم‌های بدون فلوئور هستند. در این بخش به مهم‌ترین بخش‌هایی که از F3 بهره می‌برند اشاره می‌کنیم:

• صنعت نفت و گاز: پالایشگاه‌ها، پتروشیمی‌ها، پایانه‌های ذخیره سوخت و سکوهای نفتی دریایی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان فوم آتش‌نشانی هستند. این تاسیسات با ریسک بالای آتش مخازن و نشت مواد هیدروکربنی مواجه‌اند و سال‌ها از فوم‌های AFFF استفاده کرده‌اند. اکنون بسیاری از شرکت‌های نفتی پیشرو (به‌ویژه در اروپا و استرالیا) به فوم‌های F3 مهاجرت کرده‌اند. تجربه آنها نشان داده که فوم‌های جدید به خوبی از پس آتش مخازن بزرگ برآمده و حتی در مواردی کارایی بهتری داشته‌اند. برای نمونه در یک آتش‌سوزی بزرگ در مخازن یک پالایشگاه در اسکاندیناوی، استفاده از فوم F3 موفقیت‌آمیز بوده و آلایندگی محیطی پس از حادثه تقریباً صفر گزارش شد. صنایع نفت و گاز ایران نیز می‌توانند با توجه به این شواهد و برای حفاظت از محیط‌زیست پیرامونی پالایشگاه‌ها، به تدریج استفاده از فوم‌های بدون فلوئور را در دستور کار قرار دهند.
• هوانوردی و فرودگاه‌ها: فرودگاه‌ها به دلیل احتمال بروز آتش‌سوزی هواپیما یا حوادث سوخت‌رسانی، همواره ذخیره قابل توجهی از فوم‌های آتش‌نشانی دارند. در گذشته سازمان‌های هواپیمایی کشوری (از جمله FAA در آمریکا) الزام به استفاده از AFFF داشتند، اما اکنون این الزام برداشته شده و فرودگاه‌های تجاری در آمریکا و اروپا مجازند از فوم‌های F3 استفاده کنند. بسیاری از فرودگاه‌های بزرگ دنیا – مثل فرودگاه‌های لندن، سیدنی، آمستردام و غیره – اعلام کرده‌اند که موجودی فوم خود را به گزینه‌های بدون فلوئور تبدیل کرده‌اند یا در شرف تکمیل این گذار هستند. در صنایع هوایی نظامی نیز همین روند دیده می‌شود؛ نیروی هوایی ایالات متحده اولین محموله‌های فوم F3 تاییدشده را به پایگاه‌های خود ارسال کرده است. مزیت F3 در فرودگاه علاوه بر مسائل محیط‌زیستی، کاهش هزینه‌های پاکسازی آلودگی در خاک اطراف باندها و سطوح بتنی است که قبلاً بر اثر کف AFFF آلوده می‌شدند.
• انبارها و مراکز لجستیک: انبارهای بزرگ کالا به‌خصوص انبارهای مواد شیمیایی و اشتعال‌زا، برای اطفای سریع حریق احتمالی اغلب به سیستم اسپرینکلر کف یا کپسول‌های فوم متکی هستند. در این اماکن نیز اکنون فوم‌های بدون فلوئور به عنوان جایگزین امن‌تر معرفی شده‌اند. استفاده از فوم F3 در سیستم‌های ثابت انبارها (مانند اسپرینکلرهای کف) کاملاً امکان‌پذیر است و تولیدکنندگان تایید کرده‌اند که این فوم‌ها رسوب یا خورندگی در لوله‌ها ایجاد نمی‌کنند. برخی از بزرگ‌ترین انبارهای مواد خطرناک در اروپا (مانند انبارهای بنادر هلند) از سال ۲۰۱۸ به F3 سوئیچ کرده‌اند و گزارش‌های موفقی از مهار حریق بدون آلودگی محیطی ارائه داده‌اند.
• پالایشگاه‌ها و صنایع شیمیایی: این بخش‌ها در واقع زیرمجموعه صنعت نفت و گاز محسوب می‌شوند اما به طور ویژه ذکرشان حائز اهمیت است، زیرا خطر آتش‌های حلال قطبی و شیمیایی نیز وجود دارد. خوشبختانه فوم‌های F3 جدید در انواع الکل-مقاوم (AR) هم توسعه یافته‌اند و بنابراین در پالایشگاه‌ها، کارخانه‌های اتانول، صنایع رنگ و حلال و امثالهم نیز جایگزینی مناسبی برای فوم‌های قدیمی به شمار می‌آیند. بعضی پالایشگاه‌های پیشتاز آسیایی اعلام کرده‌اند که برای پیشگیری از پیامدهای زیست‌محیطی، بدون آنکه الزام قانونی داشته باشند به طور داوطلبانه موجودی فوم خود را به F3 تبدیل کرده‌اند. انتظار می‌رود طی سال‌های آینده تمامی صنایع شیمیایی بزرگ دنیا از فوم‌های حاوی PFAS خداحافظی کنند.
• سازمان‌های آتش‌نشانی (شهری و صنعتی): نیروهای آتش‌نشانی شهری نیز مصرف‌کننده فوم (در مقیاس کمتر) هستند؛ مثلاً برای آتش‌سوزی تانکرهای سوخت، تصادفات رانندگی با نشت بنزین، آتش‌سوزی انبارها و غیره. بسیاری از آتش‌نشانی‌های دنیا اکنون برای آموزش و عملیات تا حد امکان از فوم F3 بهره می‌گیرند تا پرسنل در معرض مواد زیان‌بار قرار نگیرند. اتحادیه‌های آتش‌نشانی در اروپا و آمریکا قویاً از ممنوعیت AFFF حمایت کرده‌اند چرا که میزان بروز سرطان در میان آتش‌نشانان را با استفاده از این فوم‌ها مرتبط می‌دانند. در ایران نیز آتش‌نشانی‌ها می‌توانند با همکاری شرکت‌های داخلی تامین‌کننده فوم، به تدریج موجودی خود را نوسازی کرده و از مزایای ایمنی F3 بهره‌مند شوند.

نتیجه‌گیری: آینده‌ای ایمن‌تر با فوم‌های بدون فلوئور

روندهای جهانی نشان می‌دهد که فوم‌های آتش‌نشانی بدون فلوئور (F3) به سرعت در حال تبدیل شدن به استاندارد جدید صنعت اطفای حریق هستند. این فوم‌ها توانسته‌اند تعادل میان ایمنی آتش‌نشانی و حفاظت از سلامت انسان و محیط‌زیست برقرار کنند. هرچند AFFF روزگاری به عنوان یک نوآوری معجزه‌آسا شناخته می‌شد و جان و مال بسیاری را نجات داد، اما اکنون می‌دانیم بهای سنگینی برای طبیعت و نسل‌های آینده داشته است. نسل جدید F3 با حفظ کارایی و اعتمادپذیری عملیات اطفای حریق، آن بهای سنگین را حذف کرده است. از آتش‌سوزی پالایشگاه‌ها و فرودگاه‌ها گرفته تا حریق‌های کوچک‌تر در انبارها و مراکز شهری، دیگر نیازی نیست بین خاموش‌کردن آتش و آلوده‌کردن محیط یکی را انتخاب کنیم – فوم‌های بدون فلوئور راهکاری برد-برد ارائه داده‌اند.

برای صنایع و سازمان‌های ایرانی نیز اکنون زمان مناسبی است که با توجه به تجربه‌های موفق جهانی، نگاهی به موجودی فوم‌های اطفای حریق خود بیندازند. استفاده از فوم‌های قدیمی حاوی PFAS نه تنها از دید محیط‌زیستی ناپایدار است، بلکه ممکن است در آینده نزدیک با مقررات سخت‌گیرانه داخلی و بین‌المللی مواجه شود. خوشبختانه شرکت‌های متخصص داخلی نیز به فناوری تولید فوم‌های F3 دست یافته‌اند و محصولاتی عرضه کرده‌اند که از نظر کیفیت اطفاء با نمونه‌های خارجی رقابت می‌کند. بنابراین، مدیران ایمنی می‌توانند با آسودگی خاطر و با مشورت متخصصان این حوزه، طرح گذار به فوم‌های بدون فلوئور را در مجموعه خود اجرا کنند. این گام نه‌تنها یک سرمایه‌گذاری برای سلامت محیط‌زیست و جامعه است، بلکه نشانه‌ای از پیشرو بودن در ایمنی صنعتی مدرن خواهد بود. به یاد داشته باشیم، پیشگیری همیشه کم‌هزینه‌تر و عاقلانه‌تر از درمان است؛ با حذف مواد شیمیایی مضر از چرخه اطفای حریق، هم آتش را مهار می‌کنیم و هم آینده‌ای پاک‌تر و ایمن‌تر می‌سازیم.