حریق‌های ناشی از سوخت مایع در فرودگاه‌ها یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های ایمنی به شمار می‌رود. برای دهه‌ها استفاده از کف‌های فیلم‌ساز فلوردار یا AFFF (حاوی ترکیبات PFAS) به دلیل سرعت خاموش‌کنندگی بالا، راهکار اصلی نیروهای آتش‌نشانی فرودگاه بود. اما اکنون مشخص شده که همین فوم‌های بسیار مؤثر، حاوی «مواد شیمیایی ماندگار» هستند که سلامت انسان و محیط‌زیست را تهدید می‌کنند. پروژه‌ ۸۲٫۵ میلیون دلاری FIRE که توسط «برنامه محیط‌زیست سازمان ملل متحد (UNEP)» و «سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی (ICAO)» اجرا می‌شود، به‌دنبال حذف این فوم‌های سمی در فرودگاه‌های آفریقایی و جایگزینی آنها با گزینه‌های ایمن‌تر است. همزمان، سازمان‌های ملی و بین‌المللی مانند FAA و DOD در آمریکا استانداردهای جدیدی برای استفاده از فوم‌های بدون فلور (F3) تدوین کرده‌اند و قوانین مختلفی برای حذف PFAS در حال تصویب است. در چنین فضایی، کپسول‌های ABC (پودر خشک چندمنظوره) به‌عنوان یکی از رایج‌ترین خاموش‌کننده‌های دستی نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند؛ اما آیا استفاده از آنها در فرودگاه‌ها مجاز است؟ این مقاله به بررسی پروژه FIRE، استانداردهای جدید ICAO و FAA، وضعیت کپسول‌های ABC در محیط‌های هوایی و توصیه‌هایی برای صنعت هوانوردی ایران می‌پردازد.

PFAS چیست و چرا باید حذف شود؟

PFAS (مواد شیمیایی فلورینه‌ پایدار) گروهی از هزاران ترکیب ساختگی هستند که از دههٔ ۱۹۴۰ در صنایع مختلف استفاده می‌شوند. یکی از کاربردهای مهم آنها در ساخت کف‌های فیلم‌ساز فلوردار (AFFF) بود؛ فومی که با تشکیل فیلم نازک روی سطح سوخت، مانع تبخیر و اشتعال مجدد می‌شود. این فوم‌ها به‌سرعت روی مخازن سوخت هواپیما یا آتش‌سوزی‌های مایعات پخش می‌شوند و سال‌ها استاندارد اصلی اطفاء حریق در فرودگاه‌ها بودند. اما مطالعات جدید نشان می‌دهد که برخی PFAS می‌توانند باعث سرطان و بیماری‌های کبد و کلیه شوند و برای موجودات آبزی نیز سمی هستند. این مواد در محیط‌زیست باقی می‌مانند و به‌آسانی تجزیه نمی‌شوند؛ به همین دلیل به آنها «مواد شیمیایی ابدی» می‌گویند.

فرودگاه‌ها به دلیل تمرین‌های مکرر آتش‌نشانی و شست‌وشوی خودروهای اطفاء، حجم زیادی از این فوم‌ها را در محیط پخش کرده‌اند. گزارش گروه حقوقی SL Environmental نشان می‌دهد که فوم‌های PFAS خاک و آب‌های سطحی و زیرزمینی فرودگاه‌ها را آلوده کرده‌اند و هزینه‌های پاک‌سازی به ده‌ها میلیون دلار می‌رسد. به همین دلیل مقررات جهانی در حال حرکت به سوی ممنوعیت یا محدودیت استفاده از این مواد است.

پروژه FIRE و هدف آن

در ۱۹ اوت ۲۰۲۵، UNEP و ICAO پروژه «Fortifying Infrastructure for Responsible Extinguishment» یا FIRE را در نایروبی رونمایی کردند. این برنامه ۸۲٫۵ میلیون دلاری با کمک ۱۰ میلیون دلاری صندوق جهانی محیط‌زیست (GEF) و ۷۲٫۵ میلیون دلار مشارکت دیگر شرکا اجرا می‌شود و هدف آن حذف فوم‌های حاوی PFAS و جایگزینی آنها با فوم‌های بدون فلور در فرودگاه‌های مصر، اتیوپی، کنیا، نیجریه و آفریقای جنوبی است. در این پروژه قرار است ۴٬۵۰۰ تُن مواد آلوده به PFAS از خودروهای آتش‌نشانی جمع‌آوری و ۱۳۰ تُن کنسانتره فوم حاوی PFAS به‌صورت ایمن دفع شود.

مسئولان پروژه تأکید می‌کنند که انتقال به فوم‌های بدون فلور باید بدون کاهش ایمنی عملیاتی انجام شود. رئیس سازمان فرودگاه‌های کنیا گفت: «با حذف PFAS از فوم‌های آتش‌نشانی، سلامت عمومی و محیط را حفظ می‌کنیم و آینده‌ای پاک‌تر می‌سازیم». دبیرکل ICAO نیز تاکید کرد که دسترسی به گزینه‌های ایمن‌تر برای فوم‌های آتش‌نشانی، قدم مهمی برای کشورهای شرکت‌کننده است.

پروژه FIRE بخشی از تلاش‌های گسترده‌تر کنوانسیون استکهلم برای حذف آلاینده‌های آلی پایدار (POPs) است. هدف این پروژه، ایجاد نمونه‌ای موفق برای سایر مناطق جهان در انتقال از فوم‌های آلوده به PFAS به گزینه‌های دوستدار محیط‌زیست است.

استانداردهای جدید برای فرودگاه‌ها

۱. استاندارد ICAO Levels A، B و C

سازمان ICAO برای ارزیابی عملکرد فوم‌های آتش‌نشانی در فرودگاه‌ها سه سطح A، B و C تعریف کرده است. این آزمون‌ها مشخص می‌کنند که برای خاموش کردن آتشِ سوخت‌های هیدروکربنی با ابعاد مختلف، چه مقدار فوم و آب و با چه شدت پاشش لازم است. طبق مقالهٔ شرکت Oil Technics، سطح A نیاز دارد که فوم بتواند آتش یک مخزن ۲٫۸ مترمربعی را با نرخ کاربرد ۴٫۱ لیتر بر دقیقه بر مترمربع خاموش کند. سطح B شامل آزمایش روی آتش ۴٫۵ مترمربعی با نرخ ۲٫۵ لیتر بر دقیقه بر مترمربع است. در نهایت، سطح C برای آتش ۷٫۳۲ مترمربعی و با نرخ ۱٫۷۵ لیتر بر دقیقه بر مترمربع طراحی شده و امکان استفاده از مقادیر کمتر فوم و آب را روی خودروهای آتش‌نشانی فراهم می‌کند.

این استانداردها تضمین می‌کنند که فوم‌های مورد استفاده در فرودگاه‌ها قادرند در مدت زمان مشخصی آتش را خاموش کرده، سوختگی دوباره نداشته و نیاز به مقدار فوم کمتری داشته باشند. هم‌اکنون بسیاری از فوم‌های بدون فلور تلاش می‌کنند گواهینامه ICAO بگیرند تا جایگزین AFFF شوند.

۲. استاندارد MILSPEC F3 و برنامه انتقال FAA

در آمریکا، اداره هوانوردی فدرال (FAA) و وزارت دفاع (DoD) به منظور جایگزینی AFFF با فوم‌های بدون فلور (F3)، استاندارد نظامی MILSPEC F3 را در ژانویه ۲۰۲۳ منتشر کردند. بر اساس این استاندارد، تولیدکنندگان می‌توانند فوم‌های F3 را برای آزمون معرفی کنند و در صورت تأیید، این محصولات در «فهرست محصولات واجد شرایط» قرار می‌گیرند و استفاده از آنها در فرودگاه‌های دارای گواهی Part 139 مجاز خواهد بود. در دسامبر ۲۰۲۲ نیز کنگره آمریکا FAA را ملزم کرد تا برنامه‌ای برای انتقال منظم به فوم‌های F3 تدوین کند.

در سال ۲۰۲4، قانون مجوز FAA برنامه‌ای برای جایگزینی PFAS ایجاد کرد که هزینه‌های جایگزینی فوم و تجهیزات را بازپرداخت می‌کند. این قانون (بخش ۷۶۷) با هدف حذف فوم‌های فلوردار، بودجه‌ای برای خرید فوم‌های F3، دفع فوم‌های آلوده به PFAS، تمیزکاری تجهیزات و نوسازی خودروها اختصاص داده و حتی برای فرودگاه‌های کوچک‌تر، کمک‌هزینه‌های تا ۲ میلیون دلار در نظر گرفته است. همچنین این قانون تأکید می‌کند که فوم‌های جدید باید استاندارد MILSPEC F3 را برآورده کنند و در فهرست محصولات واجد شرایط وزارت دفاع قرار گیرند.

۳. فوم‌های F3 تایید شده و چالش‌های عملکرد

گزارش مجلهٔ Plastics Engineering (فوریهٔ ۲۰۲۵) نشان می‌دهد که تاکنون سه فوم بدون فلور توسط FAA و DoD تأیید شده‌اند: SOLBERG® 3% MIL-SPEC (SFFF)، BIOEX ECOPOL A3+ و Avio Green Mil 3%. این محصولات فاقد PFAS و زیست‌تخریب‌پذیر هستند و عملکردی مشابه AFFF دارند، اما عملکرد آنها در ایجاد لایهٔ محافظ روی سوخت (film-forming) متفاوت است و نیاز به آموزش صحیح برای استفاده دارند.

با وجود پیشرفت‌های F3، برخی کارشناسان صنعت معتقدند هنوز این فوم‌ها به اندازهٔ فوم‌های فلوردار کارآمد نیستند. مقالهٔ شرکت Oil Technics هشدار می‌دهد که فوم‌های بدون فلور فعلاً همان استانداردهای بین‌المللی فوم‌های فلوردار را برآورده نمی‌کنند و تا زمانی که فوم‌های F3 جدید با عملکرد برابر توسعه نیافته‌اند، استفاده از فوم‌های C6 (نسل جدید AFFF با فلور کمتر) برای کاربردهای بسیار حساس توصیه می‌شود. این اختلاف نظر باعث شده برخی فرودگاه‌ها همچنان به فوم‌های فلوردار تکیه کنند، اما با تصویب قوانین سخت‌گیرانه و پروژه‌هایی مانند FIRE، مسیر آینده به وضوح به سمت حذف کامل PFAS پیش می‌رود.

۴. الزام‌های جدید برای آزمایش خودروهای ARFF

با تصویب فوم‌های F3، آزمایش و تنظیم تجهیزات آتش‌نشانی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. در ژانویه ۲۰۲۵، FAA در قالب CertAlert 24-11، دستورالعمل‌های جدیدی برای آزمایش خروجی و ورودی خودروهای ARFF (نجات و اطفاء حریق هواپیما) پس از انتقال به فوم F3 صادر کرد. این هشدار تأکید می‌کند که خودروهای ARFF باید نرخ جریان (flow rate) مناسب، فشار پمپ صحیح و عملکرد دقیق شیرهای مخلوط‌کننده را اثبات کنند و هرگونه نشت یا انسداد در سیستم نسبت‌دهی فوم بررسی شود. این الزامات به دلیل تفاوت ویسکوزیتهٔ فوم‌های F3 نسبت به AFFF ضروری است تا در هنگام حادثه، سیستم به‌خوبی کار کند.

کپسول ABC؛ پودر چندمنظوره ولی ناسازگار با هوانوردی

۱. ترکیب و کارکرد کپسول ABC

کپسول‌های ABC متداول‌ترین خاموش‌کننده‌های دستی هستند و پودر آنها از مونوآمونیوم فسفات تشکیل می‌شود. این ترکیب با ایجاد لایه‌ای ذوب‌شده روی مواد در حال سوختن، اکسیژن را قطع می‌کند؛ بنابراین برای کلاس A (مواد جامد)، کلاس B (مایعات قابل اشتعال) و کلاس C (وسایل برقی) مؤثر است. به همین دلیل این کپسول‌ها در بسیاری از اماکن صنعتی و خانگی کاربرد دارند. اما ماهیت اسیدی پودر و خاصیت چسبندگی آن می‌تواند در برخی محیط‌ها مشکل‌ساز شود.

۲. خطر خوردگی و ممنوعیت استفاده در نزدیکی هواپیما

استانداردهای بین‌المللی و منابع صنعتی هشدار می‌دهند که استفاده از پودر ABC در مجاورت هواپیما خطرناک است. دفترچه فنی شرکت Buckeye توضیح می‌دهد که مونوآمونیوم فسفات در تماس با آلومینیوم داغ داخل هواپیما، به اسید فسفریک تبدیل شده و به داخل ترک‌های ریز بدنه نفوذ می‌کند؛ این اسید به‌شدت خورنده است و پاک‌سازی آن بسیار دشوار است. بنابراین این شرکت توصیه می‌کند که هرگز از کپسول ABC برای آتش‌سوزی هواپیما استفاده نشود.

مقالهٔ «Protection RT» نیز به نقل از راهنمای NFPA 410 تاکید می‌کند که خاموش‌کننده‌های چندمنظوره ABC نباید در محل‌هایی که خوردگی آلومینیوم مشکل‌ساز است، به‌کار روند. دلیل دیگر منع استفاده، خاصیت ذوب‌شدن ماده و نفوذ آن به بخش‌های حساس هواپیما است؛ اگر این پودر در شیارها و منافذ هواپیما بماند، باید همه قطعات جدا و تمیز شوند و در غیر این صورت، ساختار هواپیما دچار آسیب دائمی می‌شود.

وب‌سایت Five Star Fire Protection نیز ضمن اشاره به استانداردهای NFPA، اعلام می‌کند که کپسول‌های ABC به‌دلیل مونوآمونیوم فسفاتِ خورنده نباید در اطراف هواپیما و تجهیزات حساس استفاده شوند و توصیه می‌کند در آشیانه‌ها و مراکز تعمیرات از کپسول آب‌فشار (برای کلاس A)، BC یا Purple K (برای مایعات و گازهای قابل اشتعال) و خاموش‌کننده‌های هالوترون یا کربن‌دی‌اکسید استفاده شود. همچنین دفترچه Amerex (TT46-0925) تأکید می‌کند که طبق استانداردهای NFPA و IFC، استفاده از پودر ABC در نزدیکی هواپیما ممنوع است.

۳. کاربرد پودر ABC در فرودگاه‌ها و محیط‌های دیگر

اگرچه استفاده از کپسول ABC در داخل هواپیما یا آشیانه‌ها توصیه نمی‌شود، این خاموش‌کننده‌ها همچنان در بخش‌های دیگر فرودگاه‌ها کارایی دارند. پودر ABC می‌تواند برای خاموش کردن آتش‌های ناشی از مواد جامد (چوب، کاغذ)، مایعات قابل اشتعال (سوخت و روغن) و تجهیزات برقی مفید باشد. در ایستگاه‌های سوخت‌رسانی، خودروهای حمل تجهیزات، دفاتر اداری، پارکینگ‌ها و مکان‌های عمومی فرودگاه، وجود کپسول ABC جهت مقابله با آتش‌های مختلف ضروری است. فقط باید اطمینان حاصل کرد که این کپسول‌ها در نزدیکی هواپیما استفاده نشوند و برای مناطق حساس، از گزینه‌های دیگری مانند BC Dry Chemical، Purple K، فوم F3، فوم پروتئینی یا خاموش‌کننده‌های گازی بهره گرفته شود.

فرودگاه‌ها چگونه می‌توانند به فوم‌های ایمن و پودرهای مناسب مهاجرت کنند؟

1. ارزیابی موجودی و برنامه‌ریزی خروج AFFF: فرودگاه‌ها باید حجم فوم‌های AFFF و تجهیزات آلوده به PFAS را شناسایی کنند. پروژه FIRE نشان داد که در پنج فرودگاه آفریقایی بیش از ۴٬۵۰۰ تُن ماده آلوده وجود دارد؛ لذا برنامه‌ریزی دقیق برای جمع‌آوری و دفع این مواد ضروری است.
2. انتخاب فوم‌های بدون فلور تایید‌شده: فوم‌هایی مانند SOLBERG® SFFF، BIOEX ECOPOL A3+ و Avio Green Mil 3% توسط FAA و DoD تأیید شده‌اند. انتخاب فومی که استاندارد ICAO و MILSPEC F3 را برآورده کند، گام اساسی برای جایگزینی AFFF است.
3. آموزش نیروی انسانی: فوم‌های F3 برخلاف AFFF لایهٔ فیلم‌ساز ایجاد نمی‌کنند و نحوه پاشش و حجم مصرف آنها متفاوت است؛ بنابراین آموزش و تمرین کارکنان برای اطمینان از خاموش‌کنندگی مؤثر ضروری است.
4. به‌روزرسانی و آزمایش تجهیزات: پس از تغییر به فوم F3، باید سیستم‌های نسبت‌دهی فوم، مخازن، پمپ‌ها و شیرها آزمایش شده و تنظیم شوند. دستورالعمل‌های FAA (CertAlert 24-11) به‌ویژه بر آزمون‌های ورودی و خروجی خودروهای ARFF و اطمینان از نرخ جریان، فشار و عملکرد صحیح قطعات تاکید دارد.
5. مدیریت و دفع پسماند PFAS: باید برای جمع‌آوری، بسته‌بندی و ارسال فوم‌های آلوده، استانداردهای زیست‌محیطی رعایت شود. پروژه FIRE نمایش داد که همکاری بین‌المللی چگونه می‌تواند هزاران تُن پسماند PFAS را به‌طور ایمن دفع کند.
6. انتخاب خاموش‌کننده‌های دستی مناسب: در مناطق دور از هواپیما می‌توان از کپسول‌های ABC استفاده کرد، اما برای آشیانه‌ها و نزدیکی هواپیما باید از خاموش‌کننده‌های BC، Purple K، هالوترون یا فوم‌های سازگار استفاده کرد. استفاده از ABC در مجاورت هواپیماها به دلیل خطر خوردگی آلومینیوم و سختی پاک‌سازی ممنوع است.

پیامدها و توصیه‌ها برای صنایع ایران

صنعت هوانوردی ایران نیز ناچار است در آینده نزدیک از مقررات بین‌المللی پیروی کند. چند نکته مهم:

• الزام‌های بین‌المللی: اتحادیه اروپا با مقررات 2025/1988 استفاده از فوم‌های حاوی PFAS را از ۲۳ اکتبر ۲۰۳۰ ممنوع کرده و برای کپسول‌های قابل حمل تاریخ ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶ را تعیین کرده است. این مقررات بر واردات تجهیزات به ایران و صادرات محصولات ایرانی تاثیر می‌گذارد.
• توسعه فناوری بومی: تولیدکنندگان ایرانی می‌توانند با مطالعهٔ پروژه FIRE، به توسعه فوم‌های بدون فلور بپردازند و استاندارد ICAO یا MILSPEC F3 را اخذ کنند. چنین فوم‌هایی هم بازار داخلی دارند و هم قابلیت صادرات به کشورهای منطقه.
• بازنگری در تجهیزات آتش‌نشانی: فرودگاه‌ها و صنایع هوایی باید موجودی کپسول‌های ABC و سایر خاموش‌کننده‌ها را بررسی و برای مناطق مختلف، تجهیزات مناسب انتخاب کنند. برای آشیانه‌ها، استفاده از فوم‌های F3 یا BC و Purple K و خاموش‌کننده‌های گازی توصیه می‌شود. کپسول‌های ABC باید برای قسمت‌های اداری، کارگاه‌های عمومی یا خودروهای خدمات زمینی در نظر گرفته شوند و هرگز در نزدیکی هواپیما به‌کار نروند.
• آموزش و فرهنگ‌سازی: پرسنل آتش‌نشانی و کارکنان فرودگاهی باید با خطرات PFAS، مزایا و معایب فوم‌های F3 و ریسک‌های پودر ABC آشنا شوند. آموزش می‌تواند شامل نحوه‌ی تعویض مخازن فوم، شست‌وشوی سیستم‌ها، روش صحیح استفاده از خاموش‌کننده‌های جدید و اقدام‌های اضطراری باشد.
• هماهنگی با سازمان‌های بین‌المللی: مشارکت در پروژه‌های مشابه FIRE یا استفاده از تجربیات کشورهای آفریقایی می‌تواند به انتقال دانش و تکنولوژی کمک کند. همکاری با ICAO برای دریافت گواهینامه‌های سطح A، B یا C و همچنین ارتباط با صندوق‌های بین‌المللی برای تأمین مالی انتقال به فوم‌های بدون فلور ضروری است.

نتیجه‌گیری

پروژه FIRE نه تنها نخستین گام عملی برای حذف فوم‌های PFAS از فرودگاه‌های آفریقاست، بلکه نمونه‌ای جهانی برای گذار به اطفاء حریق پایدار محسوب می‌شود. قوانین جدید FAA، DOD و ICAO نیز نشان می‌دهند که دنیا به سمت ممنوعیت کامل PFAS و پذیرش فوم‌های بدون فلور می‌رود. در این بین، کپسول‌های ABC – اگرچه در بسیاری از صنایع مفید و ضروری هستند – به دلیل خاصیت خورندگی نباید در مجاورت هواپیما مورد استفاده قرار گیرند.

برای ایران، سرمایه‌گذاری در پژوهش و تولید فوم‌های بدون فلور و بازنگری در تجهیزات آتش‌نشانی فرودگاه‌ها اهمیت بالایی دارد. با انتخاب فوم‌های مورد تأیید، آموزش صحیح و مدیریت درست پسماندهای PFAS، می‌توان ایمنی فرودگاه‌ها را افزایش داد و در عین حال با استانداردهای جهانی همگام شد. پروژه FIRE ثابت می‌کند که همکاری بین‌المللی، منابع مالی مناسب و تعهد به سلامت محیط‌زیست می‌توانند به حذف «مواد شیمیایی ابدی» از صنعت هوانوردی بینجامند و آینده‌ای ایمن‌تر و پاک‌تر برای مسافران و پرسنل فراهم سازند.