صفحه اصلی
درباره ما
محصولات
وبلاگ
تستهای آزمایشگاهی
گواهینامه ها
تماس با ما
صنعت اطفاء حریق سالهاست برای مقابله با آتشهای سوزان سوخت و مواد شیمیایی از فومهای ویژهای استفاده میکند. یکی از معروفترین این فومها، AFFF (کف ایجادکنندهی فیلم آبی) است که حاوی ترکیبات شیمیایی پر- و پلیفلوئوروآلکیل موسوم به PFAS است. این ترکیبات به فوم توانایی ایجاد لایهی فیلمی روی سطح سوخت را میدهند تا اکسیژن به آتش نرسد و سریعتر خاموش شود. اما کشف شده که PFAS موجود در این فومها آسیبهای زیستمحیطی و سلامتی جدی به همراه دارد. به دلیل پایداری بسیار زیاد، PFAS در محیط برای دههها باقی میمانند و لقب «مواد شیمیایی ابدی» گرفتهاند. انباشت طولانیمدت آنها خصوصاً در اطراف فرودگاهها، پایگاههای نظامی و مراکز آموزشی آتشنشانی مشاهده شده است. همچنین شواهد علمی نشان میدهد مواجههی بلندمدت با برخی از انواع PFAS میتواند مشکلات جدی سلامتی از جمله سرطان ایجاد کند. همین امر باعث شده استفاده از فومهای حاوی PFAS زیر سوال برود و حرکت جهانی برای حذف این فومهای قدیمی و جایگزینی آنها با فومهای ایمنتر آغاز شود.
در این مقاله به خطرات فومهای اطفاء حریق حاوی PFAS، تلاشهای جهانی برای حذف آنها، معرفی فومهای بدون فلوئور (معروف به فومهای F3)، مزایا و چالشهای استفاده از این فومهای جدید و بهطور ویژه نقش پروژهی FIRE در این گذار خواهیم پرداخت. هدف، ارائه اطلاعات فنی و عملی به زبانی روان است تا هم متخصصان ایمنی و آتشنشانی و هم مخاطبان عمومی بتوانند اهمیت این تغییر را درک کنند.
چرا فومهای اطفاء حریق حاوی PFAS مشکلساز هستند؟
PFAS (پر و پلیفلوئوروآلکیلها) گروهی از مواد شیمیایی ساخته دست بشر هستند که از دهه ۱۹۴۰ در صنایع مختلف به کار رفتهاند. در فومهای آتشنشانی (بهویژه فومهای کلاس B برای حریقهای مایعات قابلاشتعال)، PFAS نقش ماده فعال را ایفا میکند که با ایجاد یک لایهی نازک (فیلم) بر روی سطح سوخت، آتش را خفه میکند. اگرچه این ویژگی برای اطفاء سریع حریق بسیار موثر است، اما عواقب زیستمحیطی و سلامتی جدی در پی دارد. ترکیبات PFAS در محیط تجزیه نمیشوند و برای سالها و حتی دههها باقی میمانند. به همین دلیل به آنها “مواد شیمیایی ابدی” میگویند. این پایداری باعث میشود PFAS در خاک و آبهای زیرزمینی انباشته شود و زنجیره غذایی را آلوده کند. مطالعات نشان دادهاند در اطراف مراکز استفاده از فومهای حاوی PFAS، مانند فرودگاهها، پایگاههای نظامی و محلهای آموزش آتشنشانی، سطح آلودگی PFAS بهطور قابلتوجهی بالاست.
از جنبهی سلامتی نیز نگرانیهای جدی وجود دارد. قرارگرفتن در معرض PFAS برای انسان با طیفی از اثرات زیانبار مرتبط دانسته شده است. طبق اعلام سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا (EPA)، برخی انواع PFAS میتوانند موجب مشکلات وخیم سلامتی از جمله انواعی از سرطان، اختلالات سیستم ایمنی، مشکلات تیروئید و تأثیرات منفی بر دستگاه تولیدمثل شوند. آتشنشانانی که از فومهای حاوی PFAS (مانند AFFF) استفاده میکنند، در زمان اسپری کردن فوم بهطور مستقیم در معرض این مواد شیمیایی قرار میگیرند. مطالعات نشان داده این مواجههی شغلی، PFAS را در خون آتشنشانان تجمع میدهد و میتواند خطرات سلامتی برای آنان در پی داشته باشد. به عنوان نمونه، میلیونها نفر تنها در ایالات متحده آمریکا بر اثر ورود PFAS ناشی از فومهای اطفاء حریق به منابع آب شرب، در معرض این آلاینده قرار گرفتهاند. یکی از مهمترین منابع آلودگی آبهای زیرزمینی، همین فومهای AFFF اعلام شده است.
علاوه بر این، تبعات حقوقی و مالی استفاده از فومهای آلوده به PFAS نیز رو به افزایش است. در سالهای اخیر، برخی شرکتهای بزرگ تولیدکننده یا استفادهکنندهی PFAS با شکایتها و دادخواستهای سنگین به دلیل آلودگی محیطزیست مواجه شدهاند. برای مثال، شرکت 3M پس از مواجهه با فشار افکار عمومی و دعاوی حقوقی، اعلام کرد تا پایان سال 2025 بهکلی از تولید مواد PFAS خارج خواهد شد. مجموع این عوامل – از خطرات زیستمحیطی و سلامتی گرفته تا هزینههای قانونی – همگی موید یک نکتهاند: استفاده از فومهای حاوی PFAS دیگر قابلدوام نیست و باید بهسریعترین شکل ممکن متوقف شود.
تلاشهای جهانی برای حذف فومهای حاوی PFAS
با افزایش آگاهی نسبت به خطرات PFAS، نهادهای قانونگذار و صنعتی در سراسر جهان اقداماتی را برای محدودسازی یا ممنوعیت فومهای آتشنشانی حاوی این ترکیبات آغاز کردهاند. اتحادیه اروپا از پیشگامان این حرکت بوده است. در سال 2023 کمیتهی تحلیل اجتماعی-اقتصادی آژانس مواد شیمیایی اروپا (ECHA SEAC) خواستار ممنوعیت تدریجی PFAS در فومهای اطفاء حریق شد و تخمین زد اجرای این محدودیت میتواند طی ۳۰ سال حدود ۱۳٬۲۰۰ تن کاهش انتشار PFAS به محیط زیست را در پی داشته باشد. اگرچه برخی ترکیبات PFAS نظیر PFOA پیشتر در اروپا و جهان ممنوع اعلام شده بودند، اما فومهای آتشنشانی حاوی این مواد تا مدت محدودی مستثنی شده بودند. اکنون این استثناءها نیز در حال حذف شدن هستند؛ استفاده از هرگونه فوم حاوی PFOA از دسامبر 2025 در اتحادیه اروپا کاملاً ممنوع خواهد شد. علاوه بر این، از سال 2024 تحت مقررات REACH اتحادیه اروپا، محدودیتهایی بر سایر انواع PFAS (مانند PFHxA) در کاربردهایی نظیر فومهای آموزشی اعمال شده است و اقدامات برای ممنوعیت جامعتر همه PFASها در دست بررسی است.
در بریتانیا نیز روند مشابهی آغاز شده است. از ژوئیه 2025 استفاده از فومهای حاوی PFOA بهطور کامل در انگلیس ممنوع شد که شامل تولید، واردات و عرضه این فومها میشود. هرچند این ممنوعیت فعلاً همه انواع فوم را پوشش نمیدهد، اما مقامات ایمنی خواستار گسترش آن به تمامی فومهای حاوی PFAS هستند. در اوت 2025، اداره ایمنی و بهداشت بریتانیا (HSE) یک مشاوره عمومی ۶ ماهه برای بررسی ممنوعیت کلی PFAS در فومهای اطفاء حریق آغاز کرد که نشاندهنده جدیت این کشور در حذف کامل این مواد است.
در ایالات متحده آمریکا، مقررات بهصورت فدرال و ایالتی پیش میروند. وزارت دفاع آمریکا (DoD) اقدامات جدی برای حذف فومهای AFFF حاوی PFAS در تمامی پایگاهها و تأسیسات نظامی آغاز کرده است. قانون فدرالی «اختیارات دفاع ملی 2020» (NDAA 2020) نیز تصریح کرده است که تا اکتبر 2024 استفاده از AFFF در بیشتر عملیات نظامی باید متوقف شود. از سوی دیگر، سازمان هوانوردی فدرال (FAA) نیز الزام قبلی برای استفاده از فومهای حاوی PFAS در فرودگاهها را تغییر داده و از سال 2019 به فرودگاههای غیرنظامی (گواهینامه Part 139) اجازه داده شده بهدلخواه از فومهای بدون فلوئور استفاده کنند. در سطح ایالتی، قوانین متعددی به تصویب رسیده است؛ طبق آمار تا مه 2023 در 32 ایالت آمریکا محدودیتها یا ممنوعیتهایی برای تولید، فروش یا استفاده از فومهای حاوی PFAS وضع شده است. برای نمونه، ایالت واشنگتن در سال 2018 فروش فومهای حاوی PFAS و استفاده از آنها در تمرینها را ممنوع کرد (مگر در موارد الزامی طبق قانون فدرال). میشیگان نیز از سال 2020 گزارشدهی هر مورد رهاسازی این فومها به محیط را اجباری کرده و برنامهای برای جمعآوری و دفع فومهای قدیمی تدوین نموده است.
در سایر نقاط جهان نیز این حرکت شتاب گرفته است. استرالیا از ژوئیه 2025 استفاده از فومهای AFFF حاوی PFOS, PFOA یا PFHxS را در سراسر کشور ممنوع کرده است. دولت کانادا نیز خانواده PFAS را به فهرست مواد سمی اضافه کرده و در حال بررسی محدودیتها و مقررات لازم برای کاهش کاربرد این ترکیبات است. در سطح بینالمللی، معاهدات زیستمحیطی نیز به میدان آمدهاند؛ چند نوع از PFASهای رایج به کنوانسیون استکهلم (مربوط به آلایندههای آلی پایدار) افزوده شدهاند که کشورهای عضو را ملزم به حذف تدریجی این مواد میکند. دبیر اجرایی کنوانسیونهای بازل، روتردام و استکهلم اخیراً PFAS را به «بمب ساعتی آلودگی نامرئی» تشبیه کرده که نیازمند اقدام فوری جهانی است. وی ابتکارهایی مانند پروژهی FIRE را نمونهی موفق همکاری چندجانبه دانسته که با حذف PFAS از کاربردهای پرخطر (مثل فومهای آتشنشانی)، هم نوآوری را پیش میبرد و هم در جهت جهانی پاکتر و سالمتر گام برمیدارد.
فومهای F3: جایگزینی ایمنتر و پایدارتر
با اوج گرفتن روند حذف PFAS، توجهها به فومهای جایگزین بدون فلوئور یا همان فومهای F3 (Fluorine-Free Foams) جلب شده است. فوم F3 در واقع نوعی فوم کلاس B فاقد مواد فلوئوردار (PFAS) است. این فومها به جای ترکیبات فلوئوره، از ترکیبهای دیگر مانند سورفکتانتهای هیدروکربنی، مواد افزودنی محلول در آب و پلیمرهای تجزیهپذیر برای ایجاد کف و پوشش روی سطح آتش بهره میگیرند. به بیان ساده، فومهای F3 همان کارکرد اطفاء حریق مایعات قابل اشتعال را دارند، با این تفاوت که هیچ ماده PFAS در ترکیبشان عمداً به کار نرفته است. این ویژگی باعث میشود که فوم F3 پس از استفاده، بر خلاف AFFF، اثرات پایدار و انباشته در محیط برجای نگذارد.
خوشبختانه تجربههای میدانی و تحقیقاتی نشان میدهد بسیاری از فومهای F3 قابلیت عملکردی نزدیک به فومهای قدیمی را داشته و حتی استانداردهای بینالمللی لازم را کسب کردهاند. در واقع، فرودگاههای بزرگ در اروپا و استرالیا سالهاست که به استفاده از فومهای F3 روی آوردهاند و شماری از سازمانهای آتشنشانی شهری در آمریکا و نیز شرکتهای نفتی بزرگ نظیر BP و ExxonMobil نیز این فومها را به کار گرفتهاند. وقتی غولهای صنایع هوایی و نفتی چنین تغییری را پذیرفتهاند، نشاندهنده آن است که کارایی و اثربخشی فومهای بدون فلوئور در سناریوهای واقعی حریق به اثبات رسیده است. در ایالات متحده نیز اداره آتشنشانی برخی شهرها و فرودگاهها با همکاری نهادهای علمی در حال آزمایش و استفادهی آزمایشی از این فومها هستند. آتشنشانانی که با فومهای F3 کار کردهاند گزارش میدهند که این فومها سطوحی از ایمنی و عملکرد فراهم میکنند که قابل مقایسه با فومهای قدیمی است، بدون آنکه دغدغه آلودگی بلندمدت محیط و سلامتی را داشته باشند.
البته باید اذعان کرد که فومهای F3 هنوز در ابتدای راه تکامل خود قرار دارند و برخی چالشهای فنی باقی است (که در ادامه به آنها خواهیم پرداخت). برای مثال، تا مدتی پیش هیچ نمونهای از فومهای F3 موفق به پاس کردن استاندارد بسیار سختگیرانهی نظامی آمریکا نشده بود. استاندارد MIL-SPEC ارتش ایالات متحده ایجاب میکند فوم آتشنشانی بتواند یک آتش سوزی ناشی از سوخت جت را در کمتر از ۳۰ ثانیه خاموش کند؛ و تاکنون فوم فاقد PFAS نتوانسته بود به این رکورد دست یابد. این موضوع عمدتاً به دلیل تفاوت مکانیزم عملکرد فومهای F3 (نبود لایه فیلم فلوئوره) است که ممکن است زمان خاموشسازی را اندکی افزایش دهد. با این حال، پیشرفتهای چشمگیری در حال وقوع است. در ژانویه 2023، وزارت دفاع آمریکا یک مشخصه فنی جدید برای فومهای F3 منتشر کرد و تولیدکنندگان را تشویق کرد نمونههای خود را برای دریافت تاییدیه ثبت کنند. پس از آزمایش و تأیید، این فومها در فهرست محصولات مورد تایید ارتش قرار میگیرند و اداره هوانوردی فدرال نیز استفاده از آنها را در فرودگاهها بهعنوان جایگزین رسمی خواهد پذیرفت. این گام مهم نشان میدهد که حتی در سختترین کاربردها (نظامی و هوانوردی) نیز فومهای بدون فلوئور به سرعت در حال رسیدن به معیارهای عملکردی مورد نیاز هستند.
از جنبه ایمنی و محیطزیست، فومهای F3 مزیتهای بارزی دارند. نخست اینکه فاقد ترکیبات «همیشه پایدار» PFAS هستند؛ بنابراین در صورت نفوذ به آب یا خاک، مانند AFFF برای سالیان دراز باقی نمیمانند و تجزیهپذیری بسیار بیشتری دارند. تحقیقات اولیه نشان داده که هزینه پاکسازی نشت فومهای F3 به مراتب کمتر از فومهای فلوئوردار است زیرا نیاز به روشهای پرهزینهای مثل پمپاژ و تصفیه گسترده آب آلوده به PFAS ندارند. علاوه بر این، انتظار میرود خطرات سلامتی برای آتشنشانان و مردم در تماس با کف F3 بسیار کمتر باشد چرا که ترکیبات سمی و تجمعپذیر در بدن (مثل PFOS و PFOA) در آن وجود ندارد. البته فومهای F3 نیز از مواد شیمیایی تشکیل شدهاند و باید همچنان با دقت استفاده و دفع شوند، اما ترکیبات جایگزین معمولاً سمیت و پایداری زیستی کمتری دارند. از منظر تطابق با آینده، انتخاب فوم F3 یک سرمایهگذاری بلندمدت عاقلانه برای سازمانهاست زیرا قوانین و استانداردها به سرعت در حال حرکت به سمت ممنوعیت PFAS هستند – در واقع شما با جایگزینی F3 نه تنها از مزایای ایمنی و محیطزیستی بهرهمند میشوید، بلکه کسبوکار یا سازمان خود را از دردسرهای حقوقی و تطبیق با مقررات آتی نیز مصون میکنید.
پروژه FIRE: گامی بزرگ بهسوی فومهای بدون PFAS
یک خودروی آتشنشانی فرودگاهی متعلق به «سازمان فدرال فرودگاههای نیجریه» در حال تخلیه فوم. پروژهی FIRE در تلاش است تا با پشتیبانی از فرودگاههای آفریقا، فومهای قدیمی حاوی PFAS را با گزینههای پاکتر جایگزین کند.
یکی از بارزترین تلاشهای بینالمللی در جهت گذار به فومهای F3، پروژهی FIRE است. این نام مخفف عبارت Fortifying Infrastructure for Responsible Extinguishment به معنای «تقویت زیرساختها برای اطفاء مسئولانه» است. پروژهی FIRE که بهتازگی در اوت 2025 با همکاری برنامه محیط زیست سازمان ملل (UNEP) و سازمان بینالمللی هوانوردی غیرنظامی (ICAO) کلید خورد، یک ابتکار چندملیتی عظیم برای حذف فومهای سمی حاوی PFAS از فرودگاههای بزرگ پنج کشور آفریقایی (مصر، اتیوپی، کنیا، نیجریه و آفریقای جنوبی) است. بودجهی این پروژه بالغ بر 82.5 میلیون دلار بوده که 10 میلیون دلار آن بهصورت کمکهزینه از سوی صندوق جهانی محیط زیست (GEF) تأمین شده و بقیه از مشارکت سایر شرکا فراهم آمده است. هدف اصلی FIRE، توقف کامل استفاده از فومهای فلوئوردار و جایگزینی آنها با گزینههای ایمنتر (فومهای F3) در صنعت هوانوردی این کشورها است. این پروژه علاوه بر تامین فومهای جدید، به ارتقاء تجهیزات، آموزش پرسنل و ایجاد سازوکارهای دفع ایمن فومهای قدیمی نیز میپردازد.
پروژهی FIRE از چند جهت اهمیت دارد. اول آنکه نشان میدهد با اقدام هماهنگ و حمایت مالی مناسب، حتی کشورهایی که شاید منابع محدودی داشته باشند نیز میتوانند به سرعت به فناوریهای پاکتر دست یابند. به عنوان نمونه، پیشبینی میشود در طی اجرای این طرح، حدود ۴۵۰۰ تُن تجهیزات آلوده به PFAS در خودروها و سیستمهای آتشنشانی این فرودگاهها بهطور ایمن پاکسازی یا تعویض شوند و حدود ۱۳۰ تُن کنسانتره فوم حاوی PFAS به شکل اصولی جمعآوری و معدوم گردد. این ارقام چشمگیر نشان میدهد چه حجم انباشتهای از آلایندههای خطرناک تنها در چند فرودگاه وجود داشته که حالا قرار است حذف شوند. دوم آنکه FIRE تأکید ویژهای بر حفظ ایمنی و کارایی عملیاتی در حین انتقال به فوم جدید دارد. نگرانی رایج مدیران فرودگاهها و صنایع این است که مبادا حذف فومهای قدیمی به قیمت افت ایمنی تمام شود؛ پروژهی FIRE با انجام ارزیابیهای دقیق و اجرای برنامههای آموزشی، اطمینان حاصل میکند که گذار به فوم F3 بدون خدشه به آمادگی و توان عملیاتی آتشنشانی انجام گیرد.
وجه دیگر قابلتوجه این ابتکار، همکاری چندجانبه در مقیاس جهانی است. UNEP بهعنوان مجری اصلی و ICAO بهعنوان مجری عملیاتی، همراه با حمایت مالی GEF و مشارکت دولتهای محلی، الگویی از همافزایی بینالمللی برای حل یک معضل زیستمحیطی/ایمنی ارائه کردهاند. متخصص ارشد مواد شیمیایی در GEF عنوان کرده که پروژهی FIRE نشان میدهد چگونه اقدام متمرکز در یک بخش (هوانوردی) میتواند حذف مواد خطرناک را در کل زنجیره ارزش تسریع کند. او ابراز امیدواری کرده که این تلاش الهامبخش سایر کشورها و کل صنعت هوانوردی باشد تا به فومهای بدون PFAS گذار کنند. مدیر بخش صنعت UNEP نیز خاطرنشان ساخته که FIRE به کشورها قدرت میبخشد یکی از مضرترین آلایندههای موجود در زنجیره تأمین فوم را حذف کنند و نشان میدهد حفاظت از محیط زیست و سلامت، میتواند همزمان با حفظ کسبوکار و کارایی عملیاتی همراه باشد. به بیان دیگر، حفاظت محیط زیست و ایمنی، مغایر با الزامات صنعتی نیستند بلکه با برنامهریزی صحیح میتوانند دوشادوش هم پیش بروند.
در مجموع، پروژهی FIRE را میتوان گامی مهم در تحقق تعهدات جهانی مانند کنوانسیون استکهلم دانست که حذف PFAS از کاربردهای «با ریسک بالای انتشار در محیط» نظیر فومهای آتشنشانی را هدف گرفتهاند. موفقیت این پروژه نه تنها برای کشورهای درگیر بلکه بهعنوان یک مطالعه موردی (Case Study) برای سایر نقاط دنیا حائز اهمیت است تا نشان دهد میتوان فومهای اطفاء حریق را بدون قربانی کردن ایمنی، پاکتر و بیخطرتر کرد.
مزایای استفاده از فومهای F3
۱. حذف آلایندههای ماندگار و حفاظت از محیط زیست: بزرگترین مزیت فومهای F3 حذف کامل PFAS از فرمولاسیون آنهاست. بدین ترتیب با بهکارگیری این فومها، دیگر نگران آزادسازی مواد شیمیایی ابدی به محیط نخواهیم بود. هرگونه کف یا پسابی که از عملیات اطفاء باقی بماند، به مراتب سریعتر تجزیه میشود و تهدید بلندمدتی برای آبهای زیرزمینی و خاک ایجاد نخواهد کرد. در نتیجه، هزینهها و دردسرهای مربوط به پاکسازی محیطی پس از حوادث آتشسوزی یا تمرینها به شکل محسوسی کاهش مییابد. بسیاری از سازمانهای آتشنشانی و صنعتی اشاره کردهاند که با حذف فومهای حاوی PFAS، دیگر نیازی به اقدامات پرهزینهای مانند پایش سالهاهی آبهای زیرزمینی در اطراف محل حادثه یا تصفیه پیچیده فاضلاب حاوی PFAS نخواهند داشت.
۲. بهبود ایمنی سلامت پرسنل و جامعه: با جایگزینی فومهای F3، آتشنشانان در هنگام عملیات اطفاء دیگر در معرض مستقیم PFAS نیستند. این به معنای حفاظت بهتر از سلامت آنها در بلندمدت است. پژوهشها نشان داده که آتشنشانان از جمله اقشاری بودند که به خاطر تماس مکرر با AFFF سطح PFAS خونشان بالاتر از حد معمول بود و این میتوانست در درازمدت آنها را مستعد بیماریهایی نظیر سرطان کند. با حذف این مواجهه، خطرات بالقوه بهداشتی برای این قهرمانان خط مقدم ایمنی، کمتر خواهد شد. همچنین جوامع محلی اطراف فرودگاهها و پالایشگاهها نیز نفع میبرند، چرا که دیگر نگران نفوذ این مواد سمی به منابع آب شرب خود نخواهند بود. گامی که پروژهی FIRE در پاکسازی تجهیزات و خاک آلوده برمیدارد نشان میدهد تا چه حد سلامت عمومی میتواند از گذار به فناوری پاکتر منتفع شود.
۳. تطابق با استانداردها و قوانین آینده: روند قانونگذاری در سطح جهان به سمت ممنوعیت کامل PFAS پیش میرود. در چنین شرایطی، سازمانهایی که پیشاپیش به فومهای بدون فلوئور مهاجرت کنند، از ریسک عدم انطباق با قوانین آینده مصون هستند. این موضوع برای صنایعی مانند هوانوردی و نفت و گاز که فعالیتشان ذاتاً جهانی است، اهمیت دوچندان دارد. استفاده از فوم F3 به معنای آن است که فرودگاه یا تأسیسات شما مطابق بهروزترین الزامات زیستمحیطی عمل میکند و در مناقصات و همکاریهای بینالمللی نیز با محدودیت مواجه نخواهد شد. برای مثال، فرودگاههای اروپایی که از فوم F3 استفاده میکنند، از هماکنون با مقررات سختگیرانهی سالهای آتی اتحادیه اروپا سازگار شدهاند و نیازی به تغییرات شتابزده در آینده ندارند.
۴. عملکرد قابل قبول و تثبیتشده در میدان: هرچند ابتدای معرفی فومهای F3 تردیدهایی درباره کارایی آنها وجود داشت، اکنون شواهد نشان میدهد این فومها میتوانند اکثر آتشهای مایعات قابل اشتعال را با موفقیت و سرعت مناسب خاموش کنند. بسیاری از فومهای F3 موجود در بازار، تاییدیهها و گواهینامههای لازم برای استفاده در صنایع نفت، حملونقل هوایی و پتروشیمی را کسب کردهاند. تجربه عملی فرودگاههایی که به F3 مهاجرت کردهاند نشان میدهد هیچ افزایش چشمگیری در زمان اطفاء یا میزان فوم مورد نیاز گزارش نشده است و حتی در برخی موارد فوم جدید کف بیشتری ایجاد کرده که به جلوگیری از شعلهوری مجدد آتش کمک کرده است. بنابراین در یک جمعبندی کلی، میتوان گفت مزایای زیستمحیطی و سلامتی فومهای F3 بدون آنکه ایمنی حریق را به خطر بیندازند، حاصل میشود – مزیتی که هر روز کشورهای بیشتری آن را با آغوش باز میپذیرند.
چالشها و ملاحظات در گذار به فومهای F3
با وجود تمامی نقاط قوت، گذار به فومهای بدون فلوئور خالی از چالش نیست. آگاهی از این چالشها به برنامهریزان کمک میکند تا فرآیند جایگزینی را بهتر مدیریت کرده و از بروز مشکلات جلوگیری نمایند:
- تفاوتهای عملکردی و نیاز به آموزش مجدد: فومهای F3 علیرغم عملکرد مشابه، از نظر رفتاری اندکی با فومهای سنتی تفاوت دارند. بهطور مثال، ممکن است روش بهینهی پاشش یا میزان کف مورد نیاز برای پوشاندن سطح آتش متفاوت باشد. برخی گزارشها حاکی است که فومهای F3 در مواردی نیاز به مدت زمان بیشتری برای خاموش کردن حریقهای شدید دارند یا باید لایه ضخیمتری از کف اعمال شود. این امر لزوماً مشکلساز نیست، اما ضرورت آموزش مجدد نیروهای آتشنشانی را نشان میدهد. آتشنشانان باید با ویژگیهای فوم جدید آشنا شوند، تکنیکهای بهکارگیری آن (از جمله زاویه پاشش، فاصله موثر و غیره) را تمرین کنند و یاد بگیرند چگونه بهترین نتیجه را از فوم F3 بگیرند. سرمایهگذاری روی برنامههای آموزشی و تمرینی در دوره گذار، یکی از ملاحظات حیاتی است.
- سازگاری تجهیزات و زیرساختها: بیشتر تجهیزات فعلی اطفاء حریق (مانند تانکهای ذخیره فوم، پمپها، سیستم تناسبساز/دوزینگ و نازلها) قابل استفاده برای فومهای F3 هستند، اما در برخی موارد ممکن است نیاز به اصلاح یا تعویض قطعاتی باشد. برای مثال، برخی فومهای F3 ویسکوزیته (چگالی) یا خاصیت خورندگی متفاوتی دارند که ممکن است بر پمپهای قدیمی تأثیر بگذارد. یا برخی سیستمهای ثابت اطفاء حریق در تأسیسات پتروشیمی که مشخصاً برای AFFF طراحی شدهاند، شاید نیازمند کالیبراسیون مجدد برای فوم جدید باشند. بررسی سازگاری تجهیزات پیش از تعویض فوم بسیار مهم است تا در هنگام حادثه، سامانه با راندمان کامل کار کند. همچنین اختلاط ناخواسته فوم F3 و فوم قدیمی میتواند مشکلاتی ایجاد کند (مثلاً تشکیل ژل یا رسوب در مخازن)؛ به همین دلیل توصیه میشود قبل از اضافه کردن فوم جدید، مخازن و خطوط بهخوبی شستوشو و عاری از PFAS شوند. راهنمای اخیر وزارت دفاع آمریکا نیز بر تخلیه و آبکشی کامل خودروهای آتشنشانی هنگام گذار از AFFF به F3 تأکید دارد.
- هزینههای اولیه و مدیریت پسماند: گرچه استفاده از فوم F3 در بلندمدت مقرون به صرفهتر است (با توجه به کاهش هزینههای محیطزیستی و تطابق قانونی)، اما فرآیند جایگزینی در ابتدا مستلزم سرمایهگذاری و هزینههایی است. خرید فوم جدید، دفع موجودی فوم قدیمی، پاکسازی تجهیزات آلوده، آموزش نیروها و احتمالاً ارتقاء برخی تجهیزات، همگی هزینهبر هستند. برای نمونه، در پروژه FIRE بخش قابل توجهی از بودجه به جمعآوری و امحای ایمن دهها تُن فوم قدیمی و نیز پاکسازی هزاران تُن لوازم آلوده شده به PFAS اختصاص یافته است. برنامهریزی مالی و یافتن منابع مناسب (از جمله کمکهای دولتی یا بینالمللی) برای این مراحل گذار ضروری است. در مقابل این هزینهها، باید در نظر داشت که سازمان با این سرمایهگذاری خود را از ریسک جریمههای زیستمحیطی، هزینههای درمانی کارکنان در معرض PFAS و نیز هزینههای پاکسازی آلودگی در آینده مصون میکند.
- ابهام در خصوص برخی ویژگیهای زیستمحیطی فومهای جدید: هرچند فومهای F3 فاقد PFAS هستند و از لحاظ پایداری محیطزیستی وضعیت بهتری دارند، لازم به ذکر است که تحقیقات درباره تمام ابعاد ایمنی شیمیایی فومهای جدید هنوز در حال انجام است. ترکیبات جایگزین (مانند سورفکتانتهای کربنی) هرچند «کمخطرتر» ارزیابی شدهاند، اما همچنان باید از رهاسازی گسترده آنها در محیط پرهیز کرد تا اطلاعات بیشتری از آثار انباشته احتمالیشان به دست آید. از این رو، بهترین رویکرد آن است که سازمانها ضمن بهکارگیری فومهای F3، دستورالعملهای مصرف بهینه (مثلاً عدم استفاده غیرضروری در تمرینها، جمعآوری کف پس از استفاده در محیطهای حساس و غیره) را رعایت کنند. این کار تضمین میکند مزایای زیستمحیطی مورد انتظار واقعاً محقق شود و فوم جدید صرفاً به دلیل مصرف نادرست، باعث مشکلات دیگری نشود.
با در نظر گرفتن این چالشها، کارشناسان توصیه میکنند گذار به فومهای بدون فلوئور به شکل برنامهریزیشده و گامبهگام انجام گیرد. رویکردی که بسیاری پیشنهاد میکنند این است که ابتدا برنامه آزمایشی در مقیاس کوچک اجرا شود تا نقاط قوت و ضعف فوم جدید در شرایط واقعی سنجیده شود، سپس بهتدریج در کل سازمان یا سایت گسترش یابد. همچنین مشورت با دیگر سازمانهایی که این مسیر را طی کردهاند (مانند فرودگاههایی که زودتر به F3 مهاجرت کردهاند) میتواند تجربیات ارزشمندی در اختیار تیم اجرایی قرار دهد. مشارکت سازندگان فوم و ارائهدهندگان تجهیزات آتشنشانی نیز کلیدی است؛ آنها میتوانند دستورالعمل فنی برای تمیزکاری سیستمها، تخلیه فوم کهنه و نصب صحیح فوم جدید ارائه کنند. به بیان ساده، هرچه این تغییر آگاهانهتر و همراه با دانش فنی بیشتر انجام شود، احتمال موفقیت و رضایت از فومهای F3 بیشتر خواهد بود.
جمعبندی پایانی
صنعت اطفاء حریق در آستانهی تحولی تاریخی قرار دارد. فومهای حاوی PFAS که زمانی نوآوری بزرگی در مهار آتشهای سهمگین به شمار میرفتند، اکنون به خاطر پیامدهای ناگوار زیستمحیطی و بهداشتی به پایان عمر خود نزدیک شدهاند. شواهد علمی و تجربیات عملی به ما گوشزد کرده که نمیتوان به بهای آلودگی ابدی محیط و به خطر افتادن سلامت نسلها، ایمنی آتشنشانی را تأمین کرد. خوشبختانه راهحل در دسترس است: فومهای F3 به عنوان نسل جدید کفهای آتشنشانی، امکان حفظ همان سطح از ایمنی و کارآمدی را فراهم کردهاند بدون آنکه میراثی از آلودگی شیمیایی برجای بگذارند. هرچند گذار کامل به این فومها با چالشهایی همراه است، اما تجربهی موفق سازمانها و کشورهایی که این مسیر را طی کردهاند نشان میدهد مزایای بلندمدت آن، به مراتب فراتر از موانع کوتاهمدت است.
پروژهی بینالمللی FIRE نمادی از اهتمام جهانی به این تغییر ضروری است. اقدام مشترک UNEP و ICAO و دیگر شرکا در قالب این پروژه، پیام روشنی دارد: ایمنی در برابر آتش نباید به بهای آسیب به سیاره و مردم تمام شود. این ابتکار الهامبخش، به دنیا نشان داد که با همکاری و سرمایهگذاری درست، میتوان قدیمیترین عادات صنعتی را دگرگون ساخت و فناوریهای پاکتر را به جریان اصلی تبدیل کرد. همانطور که یکی از مدیران UNEP اشاره کرده است، حفاظت از محیط زیست و سلامت عمومی میتواند همزمان با حفظ کارایی و صرفه اقتصادی پیش برود. اکنون که خطرات PFAS برای همه عیان شده، وظیفه ماست که آموختهها را به عمل تبدیل کنیم. هر کارخانه، فرودگاه، پالایشگاه یا آتشنشانی که تصمیم میگیرد به فوم F3 روی بیاورد، در حقیقت آیندهای ایمنتر و پاکتر برای همه ما رقم میزند.
در پایان، افزایش روزافزون مقررات محدودکنندهی PFAS در سراسر دنیا پیامی آشکار دارد: دیر یا زود، فومهای حاوی PFAS به تاریخ خواهند پیوست. سازمانهایی که پیشقدم شوند، نه تنها از مواهب زیستمحیطی و سلامتی این تغییر بهره میبرند، بلکه در صف مقدم فناوریهای ایمن قرار گرفته و اعتبار خود را نزد جامعه و مشتریان ارتقاء میدهند. بنابراین، زمان آن رسیده که شعلهی تغییر را برافروزیم: با خداحافظی از فومهای کهنه و آلاینده و استقبال از نسل جدید فومهای F3، جهانی بسازیم که هم امن در برابر آتش و هم عاری از آلودگیهای پایدار باشد.
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است.