فوم‌های AFFF و مسأله PFAS

فوم‌های اطفای حریق آبی‐فیلم‌ساز (AFFF) چند دهه است که به عنوان مؤثرترین ماده برای خاموش کردن آتش‌های سوخت مایع به‌ویژه در هواپیماها، پایگاه‌های نظامی و صنایع نفت و گاز استفاده می‌شوند. این فوم‌ها با ایجاد یک لایه نازک روی سطح سوخت، بخارهای قابل‌اشتعال را محصور می‌کنند و از شعله‌ور شدن دوباره جلوگیری می‌نمایند. اما مؤلفه اصلی این فوم‌ها گروهی از مواد شیمیایی مصنوعی به نام «مواد آلکیل‐فلوئورو» یا «PFAS» است. PFAS به دلیل مقاومت در برابر حرارت، روغن و آب، به «مواد شیمیایی ابدی» شهرت یافته‌اند و طبق داده‌های موسسه EESI، حداقل ۹۷ درصد از آمریکایی‌ها نمونه‌ای از این مواد را در بدن خود دارند. پژوهشگران انستیتو ملی علوم بهداشت محیطی (NIEHS) اشاره می‌کنند که PFAS‌ها در هزاران محصول مصرفی، از ظروف یک‌بار مصرف گرفته تا پوشاک و فوم‌های آتش‌نشانی، استفاده می‌شوند و همین گستردگی کاربرد، مسیرهای متعدد برای تماس انسانی ایجاد کرده است. در سال‌های اخیر، این مواد به مرکز دعوی‌ها و چالش‌های حقوقی گسترده تبدیل شده‌اند؛ اصطلاح «دعوی AFFF» به مجموعه‌ای از شکایت‌ها اشاره دارد که علیه تولیدکنندگان فوم‌های AFFF به‌دلیل خسارات سلامتی و آلودگی محیط‌زیستی مطرح شده است. این مقاله به بررسی پیوند میان خطرات سلامتی، چالش‌های حقوقی و وظایف صنایع در قبال آینده می‌پردازد.

PFAS چیست و چرا مشکل‌آفرین است؟

PFAS مخفف دسته‌ای از «مواد شیمیایی فلوئورینه پایدار» با بیش از ۱۵ هزار ترکیب است. ویژگی مشترک این مواد داشتن پیوندهای کربن‐فلوئور است که شکستن آن را دشوار می‌کند؛ همین امر باعث می‌شود PFAS‌ها در محیط و بدن انسان تجزیه نشوند و در طول زمان تجمع یابند (فرآیند «زیست‌انباشت»). گزارش EESI می‌گوید کاربرد گسترده PFAS طی دهه‌ها منجر به آلودگی خاک، آب، کود و محصولات کشاورزی شده است و وجود آنها در بدن مردم و حیوانات بسیار رایج است. به دلیل پایداری بسیار بالا، برخی ترکیبات PFAS می‌توانند ده‌ها هزار سال در محیط باقی بمانند و از آب‌های سطحی به آب‌های زیرزمینی منتقل شوند. این مواد همچنین به راحتی از طریق غذا، آب آشامیدنی، پوشاک و تماس شغلی وارد بدن می‌شوند.

اثرات سلامتی اثبات‌شده

مطالعات اپیدمیولوژیک و تحقیقات حیوانی طی دو دهه گذشته پیوندهای قوی بین قرارگیری در معرض PFAS و طیف گسترده‌ای از بیماری‌ها پیدا کرده‌اند. بر اساس گزارش مرکز کنترل بیماری‌ها (ATSDR)، افزایش سطح کلسترول خون، کاهش پاسخ‌ آنتی‌بادی به واکسن‌ها، تغییر در آنزیم‌های کبدی، فشارخون ناشی از بارداری، کاهش وزن هنگام تولد و افزایش خطر ابتلا به سرطان کلیه و سرطان بیضه از جمله اثرات شناخته‌شده هستند. تحقیقات NIEHS نیز نشان داده‌اند که قرارگیری در معرض برخی PFAS می‌تواند متابولیسم بدن را تغییر دهد، خطر ابتلا به سرطان را افزایش داده و سیستم ایمنی را تضعیف کند. همچنین دو نوع PFAS مهم یعنی PFOA و PFOS توسط برنامه سم‌شناسی ملی ایالات متحده به‌عنوان موادی معرفی شده‌اند که پاسخ آنتی‌بادی را سرکوب کرده و خطر نقص عملکرد سیستم ایمنی را ایجاد می‌کنند.

داده‌های مؤسسه مطالعات انرژی و محیط زیست (EESI) نشان می‌دهد که PFOA توسط آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC) به‌عنوان «سرطان‌زا برای انسان» (گروه ۱) و PFOS به‌عنوان «احتمالاً سرطان‌زا برای انسان» (گروه ۲B) طبقه‌بندی شده است. این طبقه‌بندی‌ها بر اساس مطالعاتی است که ارتباط بین قرارگیری در معرض این مواد و بروز سرطان کلیه، سرطان بیضه، اختلالات هورمونی و مشکلات کبدی و تیروئید را نشان داده‌اند. گزارش سازمان GAO آمریکا نیز تأکید می‌کند که PFAS ممکن است موجب آسیب به رشد جنین، اختلال سیستم ایمنی و تیروئید شود و آسیب کبد و سرطان ایجاد کند. علاوه‌براین، ATSDR خاطرنشان می‌کند که خطر اثرات سلامتی به عواملی مانند دوز، مدت و روش تماس، و ویژگی‌های فردی مثل حساسیت بدن بستگی دارد.

گروه‌های پرخطر و مسیرهای قرارگیری در معرض PFAS

تماس با PFAS می‌تواند برای افراد مختلف متفاوت باشد. پژوهش‌های صورت‌گرفته بر روی تجهیزات محافظت فردی آتش‌نشانان نشان می‌دهد که بالاترین غلظت‌های PFAS در لایه‌های بیرونی لباس‌های ضدحریق یافت می‌شود. مطالعه دوم مؤسسه استاندارد و تکنولوژی آمریکا (NIST) نشان داد که سایش، گرما و شرایط جوی باعث افزایش انتشار PFAS از این تجهیزات می‌شود. علاوه بر لباس‌ها، استفاده از فوم AFFF در مانورهای آموزشی و عملیات واقعی یکی از مسیرهای اصلی تماس شغلی است. به همین دلیل، آتش‌نشانان نسبت به جمعیت عمومی سطح بالاتری از PFAS در خون خود دارند و این موضوع به افزایش خطر ابتلا به انواع سرطان و اختلالات دیگر منجر می‌شود.

ساکنان اطراف پایگاه‌های نظامی، فرودگاه‌ها و تأسیسات صنعتی که به طور مکرر از فوم AFFF استفاده می‌کنند نیز گروه پرخطر دیگری هستند. به گفته گزارش EESI، مردم از طریق آب آشامیدنی آلوده، خاک و محصولات کشاورزی تولیدشده در زمین‌های آلوده، PFAS دریافت می‌کنند. بررسی NRDC نشان می‌دهد که این مواد نه تنها در آب و خاک، بلکه در شیر مادر، خون بند ناف و خون بیش از ۹۹ درصد شرکت‌کنندگان در یک مطالعه بزرگ در آمریکا یافت شده است. همین مطالعات تأکید می‌کنند که کودکان و جنین نسبت به اثرات PFAS حساس‌ترند و این مواد می‌توانند باعث رشد غیرطبیعی، اختلالات رشدی و مشکلات سیستم ایمنی در آنها شوند.

پاسخ‌های قانونی و مقرراتی

با افزایش شواهد علمی درباره اثرات مضر PFAS، دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی اقداماتی برای محدود کردن استفاده از این مواد آغاز کرده‌اند. قانون اختیارات دفاع ملی آمریکا برای سال ۲۰۲۰ ارتش را ملزم کرد که استفاده از AFFF را در پایگاه‌های زمینی خود تا اول اکتبر ۲۰۲۴ متوقف کند، هرچند امکان درخواست تمدید تا سال ۲۰۲۶ وجود دارد. گزارش GAO نشان می‌دهد که وزارت دفاع در حال تدوین کف مخصوص بدون فلوئور (F3) برای جایگزینی AFFF است اما چالش‌هایی مانند نبود جایگزین «قطره‌ای» (Drop‑in) و هزینه‌های انتقال بیش از ۲.۱ میلیارد دلار وجود دارد. در سطح بین‌المللی، شرکت ۳M پس از فشارهای اجتماعی و حقوقی اعلام کرد که تولید PFAS و محصولات مرتبط را تا پایان سال ۲۰۲۵ متوقف می‌کند؛ این تصمیم در کنار توافق ۱۰٫۳ میلیارد دلاری این شرکت برای جبران خسارت سامانه‌های آب عمومی ایالات متحده به‌دلیل آلودگی PFAS است.

برخی ایالت‌ها نیز علیه شرکت‌های تولیدکننده فوم AFFF شکایت کرده‌اند. ایالت نیوجرسی در ماه مه ۲۰۲۵ با شرکت ۳M به توافقی به ارزش حداکثر ۴۵۰ میلیون دلار دست یافت که طبق آن این شرکت در مدت ۲۵ سال خسارات واردشده به منابع آب و محیط‌زیست این ایالت را جبران می‌کند. این شکایت‌ها شرکت‌ها را متهم می‌کرد که دهه‌ها به فروش فوم‌های AFFF ادامه داده‌اند در حالی که از مخاطرات PFAS آگاه بودند. دیگر شواهد نشان می‌دهد که ۳M از دهه ۱۹۶۰ تا ۲۰۰۳ فوم‌هایی حاوی PFOS و PFOA تولید می‌کرد اما در بروشورهای خود آن را «بی‌ضرر و زیست‌تخریب‌پذیر» معرفی می‌نمود. اسناد کشف‌شده توسط خبرنگاران نشان می‌دهد این مواد ده‌ها هزار سال باقی می‌مانند و با بیماری‌هایی مانند سرطان، اختلال تیروئید، مشکلات هورمونی و ناباروری مرتبط هستند. چنین تناقض‌هایی به شتاب گرفتن دعوی‌های حقوقی کمک کرده است.

دعوی AFFF: وضعیت کنونی و روند پرونده‌ها

دعوی AFFF اصطلاحی برای اشاره به هزاران شکایتی است که علیه تولیدکنندگان فوم‌های AFFF به‌دلیل خسارات سلامتی و آلودگی محیط‌زیستی مطرح شده است. در ایالات متحده، این دعاوی در قالب «دعوی چندمنظوره» (MDL) در دادگاه فدرال کارولینای جنوبی تحت نظارت قاضی ریچارد گرگل در جریان است. گزارش شبکه فاکس ۹ می‌گوید شرکت ۳M یکی از پنج متهم این پرونده‌هاست و AFFF حاوی PFAS آب‌های اطراف پایگاه‌های نظامی و فرودگاه‌ها را آلوده کرده است. هزاران نفر شرکت‌ها را به ایجاد بیماری‌هایی مثل سرطان کلیه و بیضه، کولیت اولسراتیو، بیماری تیروئید و سرطان کبد متهم کرده‌اند. این گزارش تأکید می‌کند که برای طرح دعوی باید علاوه بر وجود بیماری‌های فوق، تماس مستقیم با فوم یا زندگی در منطقه‌ای با آب آلوده اثبات شود. به‌رغم پرداخت غرامت‌های چند میلیارد دلاری برای رفع آلودگی آب، شرکت‌ها ارتباط میان PFAS و بیماری‌ها را انکار می‌کنند و مسیر قضایی ادامه دارد.

به نوشته یک وب‌سایت تخصصی حقوقی، تعداد دعاوی ثبت‌شده تا سپتامبر ۲۰۲۵ به بیش از ۱۲٬۹۰۰ مورد رسیده است و بسیاری از شاکیان آتش‌نشانان، کارکنان فرودگاه، نیروهای نظامی و ساکنان مناطق آلوده هستند. این وب‌سایت می‌افزاید که مطالعات جدید نشان داده‌اند میزان PFAS در خون آتش‌نشانان و پرسنل پزشکی سه برابر بیشتر از جمعیت عادی است. شرایط نشان می‌دهد که روند دعوی AFFF در سال‌های آینده ادامه خواهد داشت و احتمالاً توافق‌ها و احکام جدیدی رقم خواهد خورد.

پیامدها برای صنایع ایران و اهمیت کپسول ABC

اگرچه بخش عمده دعاوی AFFF در آمریکا و اروپا مطرح شده است، اما اثرات آن فراتر از مرزها خواهد بود. صنایع نفت، پتروشیمی و هوانوردی ایران که از فوم‌های AFFF وارداتی استفاده می‌کنند باید به خطرات بالقوه و مسئولیت‌های احتمالی توجه کنند. چند اقدام ضروری برای کاهش ریسک عبارت‌اند از:

• ممیزی و مدیریت موجودی PFAS: شناسایی و ثبت انواع فوم‌ها و پودرهای حاوی PFAS در انبارها و برنامه‌ریزی برای جایگزینی آنها با فوم‌های بدون فلور (F3/F4) طی چند سال آینده. برای نمونه، وزارت دفاع آمریکا نیز در حال توسعه کف‌های بدون فلوئور برای جایگزینی AFFF است.
• استفاده از کپسول‌های پودری مانند ABC: بر اساس راهنمایی سازمان آتش‌نشانی آمریکا، وسایل نقلیه اطفای فرودگاهی می‌توانند از پودرهای خشک «ABC»، «BC» و «Purple K» برای خاموش کردن انواع کلاس‌های آتش استفاده کنند؛ پودر ABC به عنوان چندمنظوره‌ترین گزینه در خاموش کردن آتش‌های کلاس A، B و C شناخته می‌شود و بر پایه ترکیبات فسفات آمونیوم، سدیم و پتاسیم بیکربنات ساخته می‌شود. این پودرها فاقد PFAS هستند و می‌توانند در بسیاری از آتش‌سوزی‌ها جایگزین فوم شوند، هرچند استفاده از آنها نیازمند آموزش و تجهیزات مناسب است.
• آموزش کارکنان و ارتقای تجهیزات: تغییر از AFFF به مواد بدون PFAS مانند پودرهای خشک یا فوم‌های F3 مستلزم آموزش نیروها و به‌روزرسانی تجهیزات سیستم‌های تزریق فوم است. عدم آموزش صحیح می‌تواند عملکرد خاموش‌سازی را تحت‌تأثیر قرار دهد و خطرات جدیدی ایجاد کند.
• مدیریت پسماند:PFAS موجود در فوم‌های کهنه و تجهیزات باید طبق استانداردهای بین‌المللی جمع‌آوری و دفع شود تا از آلودگی آب و خاک جلوگیری گردد. طرح‌های بین‌المللی مانند پروژه FIRE سازمان ملل که هدف آن حذف فوم‌های PFAS از فرودگاه‌های آفریقا و جمع‌آوری هزاران تن مواد آلوده است، نشان می‌دهد که ساماندهی پسماند یک موضوع جدی و پرهزینه است.
• پایش آب و سلامت کارکنان: صنایع باید کیفیت منابع آب اطراف خود را آزمایش کنند و سطح PFAS را در آب آشامیدنی و خون کارکنان پرخطر کنترل نمایند. این امر به شناسایی زودهنگام مشکلات سلامتی و اتخاذ اقدامات اصلاحی کمک می‌کند.

نتیجه‌گیری: آینده بدون PFAS و نقش صنعت

فوم‌های AFFF زمانی استاندارد طلایی برای خاموش کردن آتش‌های سوخت مایع بودند، اما شواهد علمی و پیامدهای حقوقی در سال‌های اخیر نشان داده‌اند که استفاده از آنها هزینه‌های جبران‌ناپذیری برای سلامت انسان و محیط‌زیست دارد. PFAS‌ موجود در این فوم‌ها مقاوم، زیست‌انباشت و سرطان‌زا هستند و حتی در مقادیر اندک می‌توانند بر سیستم ایمنی، رشد جنین، متابولیسم، کبد و تیروئید تأثیر بگذارند. افزایش آگاهی عمومی و تحقیقات علمی موجب شده است که دولت‌ها و شرکت‌ها به سمت ممنوعیت و جایگزینی این مواد حرکت کنند و دعوی‌های AFFF خسارات میلیاردی برای شرکت‌های تولیدکننده به همراه داشته است.

برای صنایع ایران، این روند یک هشدار جدی است. عدم آمادگی برای تطبیق با استانداردهای جدید و استمرار استفاده از فوم‌های دارای PFAS می‌تواند در آینده تبعات حقوقی و زیست‌محیطی به همراه داشته باشد. بنابراین، بهترین راهبرد، جایگزینی تدریجی فوم‌های حاوی PFAS با مواد بدون فلور، استفاده گسترده‌تر از کپسول‌های ABC برای آتش‌های کلاس A، B و C، و تدوین برنامه‌های جامع مدیریت پسماند و پایش سلامت کارکنان است. با این اقدامات، می‌توان ضمن حفظ ایمنی و عملکرد اطفای حریق، مسئولیت اجتماعی و زیست‌محیطی خود را نیز ایفا کرد و از ورود به چرخه پرهزینه دعوی AFFF جلوگیری نمود.